Qaytariladigan chiqindilar va qoʻshimcha mahsulot: baholash va hisob

Qaytariladigan chiqindilar, qoʻshimcha va birgalikda ishlab chiqariladigan mahsulot: farqi nimada

Meʼyorlar uchta turli obyektni ajratadi. Birinchisi — qaytariladigan chiqindilar: mahsulotga kirmagan, lekin ishlatilishi yoki sotilishi mumkin boʻlgan material qoldiqlari. Ikkinchisi — qoʻshimcha mahsulot. 4-son BHMSga (roʻyxat raqami 3259, 30.06.2020; 42-band) koʻra, bu asosiy mahsulotni ishlab chiqarish jarayonida hosil boʻladigan va sotish qiymati asosiy mahsulotnikidan ancha past boʻlgan mahsulotdir. Uchinchisi — birgalikda ishlab chiqariladigan mahsulot: bitta texnologik jarayonda bitta xom ashyodan bir vaqtda bir necha tur mahsulot olinadi va har birining oʻz narxi bor.

Standartda ularning farqi identifikatsiya orqali ifodalangan: birgalikda ishlab chiqariladigan mahsulotni ajralish nuqtasiga qadar turli mahsulot sifatida aniqlab boʻlmaydi. Birgalikda ishlab chiqariladigan mahsulot uchun xarajatlar turlar oʻrtasida taqsimlanadi (natural koʻrsatkichlar boʻyicha yoki ajralish nuqtasidagi sotish qiymati asosida, 43–45-bandlar), qoʻshimcha mahsulot uchun esa asosiy mahsulot xarajatlaridan ayriladi. Ushbu maqola ikkinchi holat va qaytariladigan chiqindilar haqida.

Meʼyorlar nima deydi: qiymatni xarajatlardan chiqaramiz

Mahsulot (ish, xizmat) ishlab chiqarish va sotish xarajatlari tarkibi toʻgʻrisidagi nizom (VMQ 54-son, 05.02.1999, 1.1.11-band) moddiy resurslar xarajatlaridan qaytariladigan chiqindilar qiymatini ularning haqiqiy sotilgan, ishlatilgan yoki omborga kirim qilingan narxi boʻyicha chiqarishni talab qiladi. Yaʼni chiqindi bahosi real faktga bogʻlangan: sotildi, oʻzingiz ishlatdingiz yoki omborga qabul qildingiz.

4-son BHMS ushbu mantiqni ishlab chiqarish xarajatlari tarkibida takrorlaydi: moddiy xarajatlar qaytariladigan chiqindilar qiymati chiqarilgan holda koʻrsatiladi (35-band). Qoʻshimcha mahsulot uchun 46-band asosiy mahsulot tannarxini aniqlashda qoʻshimcha mahsulotning joriy qiymati yoki sotishning sof qiymati ishlab chiqarish jarayonlarining umumiy xarajatlaridan chegirilishini, xarajatlarning qolgan qismi esa asosiy mahsulotga tegishli boʻlishini belgilaydi.

Xalqaro yondashuv ham shunday: XHMS (IAS) 2 boʻyicha qoʻshimcha mahsulotlarning aksariyati ahamiyatsiz, shuning uchun ular sotishning sof qiymati boʻyicha baholanadi va bu qiymat asosiy mahsulot tannarxidan ayriladi.

Chiqindi va qoʻshimcha mahsulotni qanday baholash kerak

Baho sizda mavjud tasdiqlarga tayanadi. Qoʻshimcha mahsulot uchun standart ikki yoʻnalishni koʻrsatadi: joriy qiymat yoki sotishning sof qiymati. XHMS (IAS) 2 sotishning sof qiymatini oddiy sharoitda taxminiy sotish narxi, shundan tugallash va sotish uchun zarur taxminiy xarajatlar ayirilgani deb taʼriflaydi. Amalda bu xaridor narxidan qayta ishlash, yetkazib berish va boshqa sotish xarajatlari ayirilishini bildiradi.

Bahoni asoslash uchun nimalarni yigʻish kerak:

• ikkilamchi xom ashyo qabul qiluvchi bilan shartnoma yoki narx roʻyxati, yoki bunday chiqindilarni sotishning haqiqiy hisobvaraq-fakturalari;
• qayta ishlash (saralash, maydalash, qadoqlash) va sotish (yuklash, transport) xarajatlari hisob-kitobi;
• chiqindilarni omborga kirim qilish dalolatnomasi: miqdori va nomi bilan;
• texnologik xarita yoki retseptdagi chiqindi chiqish meʼyorlari — haqiqiy chiqishni hisobiy chiqish bilan solishtirish uchun.

4-son BHMS boʻyicha xarajatlarni chiqarishning ikki usuli

4-son BHMSning 47-bandi qoʻshimcha mahsulot hisobining ikki usulini nazarda tutadi: haqiqiy sotish boʻyicha va haqiqiy ishlab chiqarish boʻyicha. Tanlov asosiy mahsulot tannarxi qaysi davrda kamayishiga taʼsir qiladi.

Haqiqiy sotish usuli: joriy davrda sotilgan asosiy mahsulot tannarxi qoʻshimcha mahsulotni haqiqiy sotishning (sotishning sof) summasiga kamaytiriladi. Sotilmagan qoʻshimcha mahsulot qoldigʻi ajralish nuqtasidan keyingi qayta ishlash xarajatlari summasidan kelib chiqib hisobga olinadi, tushum esa sotilganda tan olinadi.

Haqiqiy ishlab chiqarish usuli: asosiy mahsulotga sarflangan xarajatlar ishlab chiqarilgan qoʻshimcha mahsulotning butun hajmi sotishning sof summasiga darhol kamaytiriladi, sotilmagan qoldiq esa sotishning sof qiymati boʻyicha hisobga olinadi.

Birinchi usul sodda va ehtiyotkorroq: tannarxdagi taʼsir faqat sotuvdan keyin paydo boʻladi. Ikkinchisi chiqindi hosil boʻlgan davrni aniqroq aks ettiradi, ammo narxning ishonchli bahosini talab qiladi. Tanlangan usulni hisob siyosatida mustahkamlash kerak: 4-son BHMSning 48-bandi tannarxni aniqlash usullari, shu jumladan qoʻshimcha mahsulot, hisob siyosatida aks ettirilishini talab qiladi.

Provodka va hisob-kitob misoli

Hisoblar rejasiga (21-son BHMS) koʻra, asosiy ishlab chiqarishdan qaytarilgan materiallar hamda qaytariladigan chiqindilarning kirim qilinishi 1010–1090 hisobvaraqlar (materiallar) debeti va 2010-hisobvaraq (asosiy ishlab chiqarish) krediti bilan aks ettiriladi. Chiqindilarni xaridorga sotish materiallar yoki mahsulotni oddiy sotish sifatida, hisob siyosati va soliq hisobi qoidalariga muvofiq aks ettiriladi.

Shartli raqamlardagi misol (haqiqiy kompaniya maʼlumoti emas). Oy davomida asosiy ishlab chiqarish xarajatlari 1 000 shartli birlik, 500 dona buyum ishlab chiqarilgan. Qaytariladigan chiqindilar sotish xarajatlari ayirilgan holda kutilayotgan sotish narxi boʻyicha 40 shartli birlikka baholangan. Kirim qilish: debet 1010–1090 — kredit 2010, 40 shartli birlik. Asosiy mahsulotga oid xarajatlar 960 shartli birlikni tashkil etadi, yaʼni bir buyumga 2,00 oʻrniga 1,92 shartli birlik. Chiqindilar chegirilmasa, buyum tannarxi oshib ketgan boʻlar edi, chiqindi sotilganda esa hech qanday xarajatga bogʻlanmagan daromad paydo boʻlardi.

Odatiy xatolar va hisob siyosatida nimani mustahkamlash kerak

Koʻpincha toʻrtta xato uchraydi. Chiqindilar umuman kirim qilinmaydi va material bilan birga brak sifatida hisobdan chiqariladi. Chiqindilar shartnomasiz yoki narx roʻyxatisiz ixtiyoriy narxda baholanadi. Chiqindi sotuvi boshqa daromadlarda aks ettiriladi, qiymati esa tannarxda qoladi — xarajat allaqachon hisobga olingan boʻlsa-da, daromad “sof foyda” kabi koʻrinadi. Qoʻshimcha mahsulot chiqindi (yoki aksincha) deb mezonsiz hisoblanadi, natijada turli davrlar turlicha hisobga olinadi.

Hisob siyosatida quyidagilarni belgilang: chiqindi va qoʻshimcha mahsulot turlari roʻyxati; baholash usuli (sotish, ishlatish narxi yoki sotishning sof qiymati boʻyicha); 4-son BHMS 47-bandidan tanlangan usul; kirim qilish tartibi (dalolatnoma, saqlash joyi, masʼul shaxs); narxlarni qayta koʻrish davriyligi. Agar sotishning sof qiymati zaxiralarning hisobdagi qiymatidan past boʻlsa, ular sotishning sof qiymati boʻyicha aks ettiriladi (4-son BHMS, 49-band).