Qaytariladigan va qaytarilmaydigan idish (tara): yetkazib beruvchi va xaridorda hisob

Idish deb nima hisoblanadi va uning turlari

4-son BHMS idishni mahsulotlarni (tovarlarni) saqlash, oʻrash va transportda tashish uchun ishlatiladigan moddiy obyekt sifatida belgilaydi. Vazifasiga koʻra standart idishni uch turga ajratadi: saqlash uchun (omborda yoki texnologik jarayonda), oʻrash uchun (ishlab chiqarishda, omborlarda yoki savdo joylarida) hamda ishlab chiqaruvchidan isteʼmolchigacha tashish va saqlash uchun.

Hisob uchun boshqa boʻlinish muhimroq — yetkazish shartlari va ishlatilish soniga koʻra. Koʻp marta ishlatiladigan idish yetkazib beruvchidan (ishlab chiqaruvchidan) isteʼmolchiga koʻp marta aylanadi va tovar-moddiy zaxiralardan boʻshatilgach, qonunchilik hujjatlarida yoki shartnomada belgilangan tartibda yetkazib beruvchi tashkilotga qaytariladi. Bir marta ishlatiladigan idish ishlab chiqarishga berilganda yoki zaxiralar chiqib ketganda tashkilot tomonidan xarajatlarga hisobdan chiqariladi va qaytarilmaydi.

Idish — alohida hisob obyekti. 21-son BHMS hisobvaraqlar rejasiga koʻra 1060 «Tara» hisobvaragʻida xoʻjalik inventari sifatida foydalaniladiganlardan tashqari idishning barcha turlarining mavjudligi va harakati yuritiladi. Tovar bilan band va boʻsh idishning mavjudligi va harakati esa 2950 «Tovarlar bilan band va boʻsh taralar» hisobvaragʻida hisobga olinadi; standart bu qoidadan chakana savdo tashkilotlari va umumiy ovqatlanish buffetlaridagi shisha idishni istisno qiladi.

Bir marta ishlatiladigan idish: qiymat qayerga kiradi

Bir marta ishlatiladigan idish bilan hammasi oddiy: garov yoʻq, uni qaytarish shart emas. Agar idish ishlab chiqarish jarayonida mahsulotni oʻrash uchun moʻljallangan boʻlsa, uning qiymati tannarxga kiradi; savdo joylari va omborlarda tovarni oʻrash uchun ishlatilsa — sotish xarajatlariga.

Odatiy xato — bunday idishni «har ehtimolga qarshi» koʻp marta ishlatiladigan idish sifatida yuritish va balansda saqlash, vaholanki qaytarish koʻzda tutilmagan. Natijada zaxiralar oshirib koʻrsatiladi, davr xarajatlari esa kamayadi.

Koʻp marta ishlatiladigan idish: yetkazib beruvchida garov

Koʻp marta ishlatiladigan idish uchun garov summasi belgilangan boʻlsa, u hisobvaraq-fakturada va (yoki) shartnomada koʻrsatilgan boshqa (tovar-yoʻldosh) hujjatlarda alohida qatorda koʻrsatiladi. Garov summasi bu idishda joylangan mahsulotning (tovarning) sotish bahosiga qoʻshilmaydi. Shuning uchun garovni tovar narxiga yashirib boʻlmaydi: u xaridorga ham, tekshiruvchiga ham koʻrinib turishi kerak.

Keyin 4-son BHMSning 82-bandidagi qoida amal qiladi: idishning xaridor tomonidan qaytarilishi va yetkazib beruvchi tomonidan olinishi daromad keltiruvchi operatsiya sifatida qaralmaydi. Demak, garov — tushum emas. Yetkazib beruvchi idishni qaytarib olganda uni balans qiymati boʻyicha kirim qiladi.

Yetkazib beruvchi uchun amaliy tartib:

• yetkazib berish shartnomasida idishni qaytarish muddati va miqdorini, qabul qilinadigan holatini hamda bir birlik uchun garov summasini yozing;
• garovni hisobvaraq-fakturada va yoʻldosh hujjatlarda alohida qatorda koʻrsating;
• yetkazilgan va xaridorlarda turgan idishni har bir kontragent boʻyicha yuriting, shunda qaytarish muddatigacha nima qaytmaganini koʻrasiz;
• idish qaytarilganda uni balans qiymati boʻyicha qabul qiling va garovni xaridorga qaytarishni rasmiylashtiring.

Xaridor: idishni qabul qilish va qaytarish

Xaridor tovarni idish bilan birga oladi va idish uchun garov toʻlaydi. Garov xarajat ham, sotib olingan zaxiralar qiymati ham emas: idish oʻz vaqtida va kerakli miqdorda qaytarilar ekan, u qaytarilishi lozim. Shu sababli uni tovar qiymatidan alohida yuritish va xarid tannarxiga kiritmaslik kerak.

Xaridor idishni qayta ishlatish uchun ishga yaroqli (buzilmagan) holatda qaytarganda, unga shu idish uchun toʻlangan summalar qaytariladi. Agar qaytariladigan idish boshqa yetkazib beruvchiga yoki idish tayyorlovchi tashkilotga sotilsa, bunday operatsiya buxgalteriya hisobida daromad keltiruvchi bitim sifatida tan olinadi.

Eng koʻp uchraydigan xato: xaridor garovni toʻlaydi, lekin uni alohida aks ettirmaydi, qaytarishda esa tasdiqlovchi hujjat olmaydi. Bir yildan keyin solishtirma dalolatnoma farqni koʻrsatadi va uni yopishning iloji boʻlmaydi.

Idish qaytarilmasa: daromad, xarajat va soliqlar

Garov summasi belgilangan idish belgilangan muddatda va sonda qaytarilmasa, yetkazib beruvchi uni berishni buxgalteriya hisobida asosiy faoliyatdan daromad va xarajat sifatida, ular yuzaga kelgan hisobot davrida aks ettiradi. Bunda garov xaridorga qaytarilmaydi va yetkazib beruvchi uni oʻzining moliyaviy natijalariga olib boradi.

Soliq oqibatlari Soliq kodeksida yozilgan. QQS maqsadlarida sotuvchining qaytarilishi lozim boʻlgan koʻp marta ishlatiladigan idishni, agar qabul qiluvchi uni shu idishda mahsulot yetkazib berish shartnomasida belgilangan muddatda qaytarmagan boʻlsa, topshirishi realizatsiya aylanmasi hisoblanadi. Shu qoida aylanmadan olinadigan soliq uchun ham amal qiladi: bunday idish shartnoma boʻyicha muddatida qaytarilmasa, uni topshirish soliq solish obyekti hisoblanadi.

Aylanmadan olinadigan soliq toʻlovchilari uchun teskari qoida ham bor: qaytariladigan koʻp marta ishlatiladigan idishning qiymati, agar u ilgari tovarlar (xizmatlar) realizatsiyasidan olingan daromad tarkibida hisobga olingan boʻlsa, soliq bazasidan chegiriladi. Bu ikki marta soliq solinishidan himoya qiladi, lekin idish qiymati haqiqatan ham ilgari daromadga kirgan boʻlsagina.

Shuning uchun shartnomadagi qaytarish muddati rasmiyat emas. U qaytarish realizatsiyaga aylanadigan lahzani belgilaydi.

Misol: garovli 20 ta konteyner

Misol shartli sonlarda, haqiqiy kompaniyaga aloqasi yoʻq. Yetkazib beruvchi tovarni 20 ta koʻp marta ishlatiladigan konteynerda joʻnatdi, garov — har bir konteyner uchun 100 000, jami 2 000 000. Hisobvaraq-fakturada garov alohida qatorda koʻrsatilgan, tovar narxiga qoʻshilmagan.

Shartnoma muddatida xaridor 18 ta konteynerni soz holatda qaytardi: yetkazib beruvchi ularni balans qiymati boʻyicha kirim qildi va 1 800 000 garovni qaytardi. 2 ta konteyner qaytarilmadi. Ular boʻyicha 200 000 garov xaridorga qaytarilmaydi, yetkazib beruvchi uni moliyaviy natijalariga olib boradi va idishni berishni asosiy faoliyatdan daromad va xarajat sifatida koʻrsatadi. Bu topshirish QQS maqsadida realizatsiya aylanmasiga hamda aylanmadan olinadigan soliq obyektiga ham kiradi.

Stavkalar va aniq provodkalar soliq rejimi va hisob siyosatiga bogʻliq, shu sababli misolda keltirilmagan.

Nomuvofiqliklarni qanday oldini olish mumkin

Ikkala tomon uchun nazorat roʻyxati:

• shartnomada idishni qaytarish muddati, miqdori va tartibini, qabul qilinadigan holatini hamda bir birlik uchun garov miqdorini mustahkamlang;
• garovni birlamchi hujjatlarda alohida qatorda koʻrsating;
• idish boʻyicha kontragentlar va qaytarish sanalari kesimida analitik hisob yuriting, qoldiqlarni muntazam solishtiring;
• qaytarish va qaytarmaslikni shu davrning oʻzida birlamchi hujjatlar bilan rasmiylashtiring;
• qaytarmaslik boʻyicha nizo chiqsa, shartnomadagi qaytarish muddati haqiqatan oʻtganini va garov alohida koʻrsatilganini tekshiring.