Qoʻshma korxona va xorijiy kapitalli kompaniya buxgalteriyasi

Mamlakat ichida qanday qoidalar amal qiladi

Oʻzbekistondagi hisob uchun asosiy qoida: buxgalteriya hisobi milliy valyutada — soʻmda yuritiladi. Bu nazorat paketi xorijiy investorda boʻlgan korxonaga ham tegishli: kitoblar, registrlar, soliq organlari va statistika uchun hisobot soʻmda shakllantiriladi.

Mamlakat ichidagi hisob-kitoblar ham soʻmda amalga oshiriladi: qonunga koʻra Oʻzbekiston hududida tovarlar, ishlar va xizmatlar uchun toʻlovlar qonunning oʻzida nazarda tutilgan holatlar bundan mustasno, milliy valyutada amalga oshiriladi. Shu sababli mahalliy kontragent bilan dollarda tuzilgan shartnoma joizligini alohida tekshirish kerak.

Xorijiy toʻgʻridan-toʻgʻri investitsiyalarning oʻzi esa qonun bilan cheklanmaydi: ularni jalb etish, repatriatsiya qilish va ular bilan bogʻliq huquqlarni amalga oshirish cheklovlarsiz amalga oshiriladi. Cheklovlar hisob-kitoblar va hisob tartibiga tegishli, investorning mablagʻ kiritish yoki foydani olib chiqish huquqiga emas.

Ustav kapitali: soʻmdagi miqdor va kurs farqi

Ustav fondining miqdori faqat soʻmda belgilanadi — xorijiy taʼsischi uni taʼsis hujjatlarida dollar yoki yevroda qayd eta olmaydi. Hissa xorijiy valyutada kiritilsa, buxgalter uni kiritilgan sanadagi kurs boʻyicha soʻmga qayta hisoblab, ustavda koʻrsatilgan summa bilan solishtirishi kerak.

Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisidagi qonun farq qayerga ketishini alohida belgilaydi. Qoʻshilgan kapital, xususan, ekvivalenti xorijiy valyutada ifodalangan ustav kapitalini shakllantirish jarayonida yuzaga keladigan kurs farqini aks ettiradi. Yaʼni bu farq foyda yoki zararga tushmaydi, balki xususiy kapitalda qoladi.

Shartli misol (raqamlar tushuntirish uchun toʻqilgan). Ustavda 1 200 000 000 soʻm kapital qayd etilgan, taʼsischi uni dollarda kiritishni oʻz zimmasiga olgan. Pul hisobvaraqqa tushgan sanada hissaning Markaziy bank kursi boʻyicha ekvivalenti 1 215 000 000 soʻmni tashkil etdi. Hisobda ustav kapitali 1 200 000 000 boʻlib qoladi, 15 000 000 soʻmlik farq qoʻshilgan kapital sifatida aks ettiriladi. Tushgan sanadagi kurs past boʻlsa, farq manfiy boʻladi va uni ham kapital tarkibida koʻrsatish kerak.

Xorijiy valyutadagi operatsiyalar va bosh kompaniya uchun hisobot

Xorijiy ishtirokchi MHXS boʻyicha hisobot talab qilsa, esda tuting: qonun buxgalteriya hisobi subʼektlariga xalqaro standartlarni qonunchilikda belgilangan tartibda qoʻllashga ruxsat beradi. Bunda hisob baribir soʻmda yuritiladi.

MHXS (IAS) 21 standartining asosiy tushunchasi — funksional valyuta, yaʼni tashkilot pul topadigan va sarflaydigan asosiy iqtisodiy muhit valyutasi. Uni aniqlash uchun sotuv narxlariga eng koʻp taʼsir qiluvchi valyuta hamda mehnat haqi, materiallar va boshqa xarajatlarni belgilovchi valyuta hisobga olinadi. Mahalliy bozorda tovarni soʻmga sotadigan mahalliy qoʻshma korxona uchun funksional valyuta odatda soʻm boʻladi.

Agar korxona bosh kompaniya operatsiyalarining davomi sifatida ishlasa — masalan, undan import qilingan tovarni faqat sotsa va tushumni unga oʻtkazsa — standart buni funksional valyuta ota kompaniya valyutasi bilan mos kelishi belgisi deb hisoblaydi. Har bir kompaniya boʻyicha xulosa faktlarga asoslanib chiqariladi va hisob siyosatida qayd etiladi.

Xorijiy valyutadagi bitimlar dastlabki tan olinganda operatsiya sanasidagi kurs boʻyicha qayta hisoblanadi. Har bir hisobot davri oxirida xorijiy valyutadagi monetar moddalar hisobot sanasidagi kurs boʻyicha qayta hisoblanadi, tarixiy qiymatda baholanadigan monetar boʻlmagan moddalar esa operatsiya sanasidagi kursda qoladi.

Hisobotni bosh kompaniya valyutasiga qayta hisoblash

Tashkilot moliyaviy hisobotni istalgan valyutada taqdim etishi mumkin. Taqdim etish valyutasi funksional valyutadan farq qilsa, natijalar va moliyaviy holat qayta hisoblanadi. Giperinflyatsiyali iqtisodiyotga mansub boʻlmagan tashkilot uchun qayta hisoblash qoidalari quyidagicha:

• moliyaviy holat toʻgʻrisidagi har bir hisobotdagi aktivlar va majburiyatlar, solishtirma maʼlumotlar bilan birga, hisobot sanasidagi kurs boʻyicha qayta hisoblanadi;
• daromad va xarajatlar operatsiyalar sanasidagi kurslar boʻyicha qayta hisoblanadi, amalda esa kurs sezilarli oʻzgarmasa, haqiqiy kursga yaqin kursdan, masalan davr oʻrtacha kursidan foydalanishga yoʻl qoʻyiladi;
• yuzaga keladigan barcha kurs farqlari foyda yoki zararda emas, balki boshqa jami daromad tarkibida tan olinadi.

Xorijiy taʼsischiga dividendlar: soliq va muddat

Qoʻshma korxona norezidentga dividend toʻlaganda u soliq agentiga aylanadi: soliq hisoblanadi va toʻlovdan ushlab qolinadi. Soliq kodeksida norezidentlarning dividend va foizlari uchun 10 foiz stavka belgilangan. Soliq milliy valyutada, norezidentga daromad toʻlangan sanadagi Markaziy bank kursi boʻyicha hisoblanadi va toʻlanadi — dividendlarning oʻzi dollar yoki yevroda oʻtkazilsa ham.

Alohida aniqlang: kamaytirilgan stavka amal qiladimi. Soliq agenti xalqaro shartnoma boʻyicha imtiyoz yoki kamaytirilgan stavkani norezident daromadga haqiqiy huquqqa ega boʻlsagina qoʻllaydi, soliq rezidentligini tasdiqlovchi hujjat esa kechikmay, toʻlov sanasigacha olingan boʻlishi shart. Bunday hujjatsiz shartnomani qoʻllab boʻlmaydi, soliq umumiy stavka boʻyicha ushlanadi.

Bundan tashqari, kodeksda vaqtinchalik normalar bor: 2028-yil 31-dekabrgacha yuridik shaxs — norezidentlarning aksiyalar boʻyicha dividend koʻrinishidagi daromadlari uchun foyda soligʻi stavkasi 5 foiz belgilangan. Bu norma qoʻllanilishi kompaniya shakliga va aktiv turiga bogʻliq, shuning uchun toʻlovdan oldin shartlarni modda matni boʻyicha tekshiring.

Soliq byudjetga norezidentga daromad toʻlangan kundan keyingi kundan kechiktirmay oʻtkaziladi, hisobot esa toʻlov amalga oshirilgan oydan keyingi oyning 20-sanasidan kechiktirmay topshiriladi. Dividend toʻlash haqidagi qarorni, soliq hisob-kitobini va rezidentlik hujjati nusxasini saqlang.

Odatiy xatolar va harakatlar tartibi

Muammolar koʻpincha murakkab standartlardan emas, balki ustav, bank koʻchirmasi va buxgalteriya hisobi oʻrtasidagi oddiy nomuvofiqlikdan kelib chiqadi. Quyida qoʻshma korxonaning birinchi yili uchun ish tartibi keltirilgan.

• hisob siyosatida bosh kompaniya hisoboti uchun funksional valyuta va taqdim etish valyutasini qayd eting;
• hissani hisobga tushgan sanadagi rasmiy kurs boʻyicha soʻmga qayta hisoblang va farqni moliyaviy natijada emas, qoʻshilgan kapitalda aks ettiring;
• xorijiy valyutadagi operatsiyalarning alohida reyestrini yuriting va monetar qoldiqlarni har bir hisobot sanasida qayta hisoblang;
• dividend toʻlashdan oldin taʼsischidan soliq rezidentligi hujjatini va daromadga huquqini tasdiqlovchi maʼlumotni soʻrang;
• soliqni toʻlov sanasidagi MB kursi boʻyicha hisoblang va hisob-kitobni hujjatlar tarkibida saqlang;
• hisobot paketining muddati va shaklini bosh kompaniya bilan yil oxirida emas, oldindan kelishib oling.