Savdoda buxgalteriya hisobi: tovarlar, ustama, chakana va ulgurji

Tovarni qaysi qiymatda qabul qilish kerak

Tovarlar balansga tannarx boʻyicha kiritiladi. U xarid qiymatini, yaʼni yetkazib beruvchiga toʻlanadigan summani, hamda xaridga bogʻliq barcha xarajatlarni oʻz ichiga oladi (4-BHMS 14-band). Yetkazib beruvchi narxiga aynan nimalar qoʻshilishi 15-bandda sanab oʻtilgan.

Xarid xarajatlari ularning yuzaga kelganini tasdiqlovchi boshlangʻich hujjatlar asosida belgilanadi (19-band). Shuning uchun yetkazib beruvchining hisobvaraq-fakturasi, yuk xati, qabul qilish dalolatnomasi va tashuvchi hujjatlari rasmiyatchilik emas, balki hisobdagi yozuvlar asosidir.

• bojxona boj va yigʻimlari — tovar import qilingan boʻlsa (15-band);
• vositachilarga va oraliq tashkilotlarga toʻlanadigan haq (15-band);
• transport-tayyorlov xarajatlari: tayyorlash, yuklash-tushirish, tovar turgan joygacha tashish, tashishdagi xatarlarni sugʻurtalash (15-band);
• xaridga bogʻliq soliq va yigʻimlar, agar ular qoplanmasa (15-band).

Qaysi xarajatlar tovar qiymatiga kirmaydi

Xarid atrofidagi har bir toʻlov tovar qiymatini oshirmaydi. Oʻtkazmalar uchun bank komissiyasi, tovar xorijiy valyutada sotib olinganda valyuta ayirboshlash komissiyasi, yetkazib berish shartnomalarini tayyorlash va roʻyxatdan oʻtkazish xarajatlari tovar qiymatiga kiritilmaydi va yuzaga kelgan hisobot davrida xarajat sifatida tan olinadi (17-band).

Savdo uchun soddalashtirish bor: qayta sotish uchun sotib olingan tovarlar xarid qiymati boʻyicha hisobga olinishi mumkin, transport-tayyorlov va xaridga oid boshqa xarajatlar esa davr xarajatlariga qoʻshiladi, yaʼni tovar sotilgan sari hisobdan chiqariladi (30-band). Transport-tayyorlov xarajatlarini hisobga olish usulini kompaniya 22-banddagi roʻyxatdan oʻzi tanlaydi va hisob siyosatida qayd etadi.

Chakana savdo: sotuv qiymati boʻyicha hisob va savdo ustamasi

Chakana savdoda bir necha nuqta orqali yuzlab pozitsiyalar sotiladi, moddiy javobgar shaxslarni xarid narxlari boʻyicha nazorat qilish noqulay. Shu sababli 4-BHMS savdo va umumiy ovqatlanish tashkilotlariga tovarlarni hisobda sotuv qiymati boʻyicha aks ettirishga ruxsat beradi, bunda ustamalar (chegirmalar) buxgalteriya hisobi schyotlarida alohida hisobga olinishi kerak (30-band). Sotuv qiymati boʻyicha hisob — huquq, majburiyat emas; tanlangan tartib hisob siyosatida qayd etiladi.

Bunday tartibda sotilgan tovar tannarxi hisob-kitob yoʻli bilan aniqlanadi (61-band): sotilgan tovarlarning sotuv qiymatidan ularga toʻgʻri keladigan savdo ustamasi ayiriladi. Sotilgan tovarlarga toʻgʻri keladigan ustama summasi tovar aylanmasi (sotilgan tovarlarning sotuv qiymati) bilan ustamaning oʻrtacha foizi koʻpaytmasiga teng. Oʻrtacha foiz quyidagicha topiladi: davr boshidagi ustamalar qoldigʻi va davr mobaynida kelgan tovarlar boʻyicha ustamalar yigʻindisi davr boshidagi qoldiqning sotuv qiymati va kelgan tovarlarning sotuv qiymati yigʻindisiga boʻlinadi.

Shartli raqamlardagi misol (biror kompaniya maʼlumoti emas). Oy boshidagi tovar qoldigʻi sotuv narxlarida 100 000, undagi ustama 20 000. Oy davomida sotuv narxlarida 150 000 miqdorida tovar kelgan, ular boʻyicha ustama 30 000. Ustamaning oʻrtacha foizi: (20 000 + 30 000) ÷ (100 000 + 150 000) = 20%. Oy davomida 200 000 miqdorida tovar sotilgan. Sotilganga toʻgʻri keladigan ustama: 200 000 × 20% = 40 000. Sotilgan tovar tannarxi: 200 000 − 40 000 = 160 000.

Ulgurji savdo: partiyalar boʻyicha hisob va chiqib ketishni baholash usullari

Ulgurji savdoda partiyalar yirik, xarid narxi yetkazib berishdan yetkazib berishga oʻzgaradi, ustama esa odatda shartnoma yoki prays bilan belgilanadi. Bu yerda xarid qiymati boʻyicha, partiyalar va yuk xatlariga bogʻlab yuritiladigan hisob qulayroq. Asosiy savol: bir xil tovar turli narxlarda sotib olingan boʻlsa, qaysi tannarxni hisobdan chiqarish kerak.

Standart qoldiqlar va chiqib ketayotgan zaxiralarni baholashning uch usulini nazarda tutadi (62-band):

• tegishli birlikning identifikatsiyalangan tannarxi boʻyicha — donalab va oʻrnini bosmaydigan tovarlar uchun;
• oʻrtacha tortilgan qiymat boʻyicha (AVECO);
• dastlabki xaridlar tannarxi boʻyicha (FIFO): avval oldin sotib olingan tovarlar qiymati hisobdan chiqariladi, davr oxiridagi qoldiq esa soʻnggi xaridlar qiymatidan shakllanadi (66-band).

Osongina buziladigan qoidalar

Tovarlarning har bir guruhi boʻyicha hisobot yili mobaynida qiymatni aniqlashning faqat bitta usuli qoʻllanadi (63-band). Chiqib ketishda qiymatni aniqlash usuli hisob siyosatida aks ettiriladi (67-band). Uni yil oʻrtasida «vaziyatga qarab» oʻzgartirib boʻlmaydi — aks holda davrlar oʻrtasida tannarx va foyda taqqoslanmaydigan boʻlib qoladi.

Sotilgan tovarlar tannarxi ular bilan bogʻliq daromad olingan hisobot davrida xarajat sifatida tan olinadi (60-band). Tovar dekabrda joʻnatilib, hujjatlar bilan yanvarda rasmiylashtirilsa, xarajat va tushum bir davrga tushishi kerak.

Alohida mavzu — yoʻqotishlar. Kamomad, yoʻqotish yoki shikastlanish aniqlanishi tovarni balansdan hisobdan chiqarish asoslaridan biridir (58-band), hisobdan chiqarish summasi esa yuz bergan davrning xarajati sifatida tan olinadi (60-band). Yoʻqotishlar yillar davomida yigʻilib qolmasligi uchun qoldiqlarni hisob maʼlumotlari bilan muntazam solishtirib turish kerak.

Balans sanasidagi baholash

Balans tuzilayotgan sanada zaxiralar ikki qiymatdan eng pasti boʻyicha baholanadi (12-band): tannarx va sotishning sof qiymati. Sotishning sof qiymati — tovarning joriy qiymati, undan sotish uchun zarur xarajatlar ayirilgan holda (4-BHMS tushunchalar boʻlimida). Savdo uchun bu ikki holatda muhim: tovar xarid narxidan yuqori narxda sotilmaydi (mavsumiy qoldiqlar, eskirgan modellar, muddati oʻtgan mahsulot) yoki bozorda narxlar tushgan. Oʻzini oqlamaydigan qoldiqni toʻliq tannarx boʻyicha koʻrsatib boʻlmaydi.

Tipik xatolar va harakatlar tartibi

Kompaniya uchun harakatlar tartibi: 1) hisob siyosatida chakana va ulgurji savdoda tovarlar qaysi qiymatda hisobga olinishini belgilash; 2) har bir tovar guruhi uchun chiqib ketishni baholash usulini tanlash; 3) ustama hisobini nuqtalar va guruhlar boʻyicha sozlash; 4) kirim, koʻchirish va sotuv uchun boshlangʻich hujjatlar toʻplamini mustahkamlash; 5) kamomadlar darhol koʻrinishi uchun qoldiqlarni davr sayin solishtirish.

• hisob siyosatida tovarlarni qaysi qiymatda (xarid yoki sotuv) hisobga olish va chiqib ketishni baholash usuli yozilmagan (30, 67-bandlar);
• bank komissiyalari va shartnoma rasmiylashtirish xarajatlari tovar qiymatiga qoʻshilgan (17-band);
• ustama guruhlar yoki nuqtalar boʻyicha alohida yuritilmaydi, oʻrtacha foiz «koʻz bilan» hisoblanadi;
• FIFO yoki AVECO usuli bir tovar guruhi uchun yil ichida almashtiriladi (63-band);
• xarid xarajatlari boshlangʻich hujjatlar bilan tasdiqlanmagan (19-band);
• kamomadlar yil oxirigacha yigʻiladi va tahlilsiz bitta dalolatnoma bilan hisobdan chiqariladi.