Talabdan voz kechish (sessiya): shartnoma, hisob va soliqlar

Talabdan voz kechish qachon mumkin

Umumiy qoida: agar qonun yoki shartnomada boshqacha belgilanmagan boʻlsa, kreditorni almashtirish uchun qarzdorning roziligi talab etilmaydi (FK 313-moddasi). Shuning uchun avval asosiy shartnomada talabni topshirishni taqiqlovchi yoki cheklovchi band yoʻqligini tekshiring.

Qattiq chegaralar ham bor. Kreditor shaxsi bilan uzviy bogʻliq huquqlarni, masalan, aliment undirish va hayot yoki sogʻliqqa yetkazilgan zararni qoplash talablarini topshirib boʻlmaydi (FK 314-moddasi). Kreditor shaxsi qarzdor uchun muhim ahamiyatga ega boʻlgan majburiyat boʻyicha talabni qarzdorning roziligisiz topshirish ham mumkin emas (FK 319-moddasi).

Sessiya shartnomasini qanday rasmiylashtirish kerak

Shartnoma shakli asosiy bitim shakliga bogʻliq. Agar talab oddiy yozma yoki notarial shakldagi bitimga asoslangan boʻlsa, talabni topshirish ham shu shaklda amalga oshiriladi (FK 320-moddasi). Asosiy bitim davlat roʻyxatidan oʻtkazilishi talab etilgan boʻlsa, talabni topshirish ham shu tartibda roʻyxatdan oʻtkaziladi.

Shartnomada nimalarni yozish kerak:

• talab asosi — asosiy shartnoma, dalolatnoma, yuk xati yoki hisob-faktura rekvizitlari;
• topshirilayotgan talab hajmi: asosiy qarz, foizlar, penya;
• talabni topshirish narxi va sessionariyning toʻlov muddati;
• qarzdor haqidagi hujjat va maʼlumotlarni topshirish muddati va usuli;
• qarzdorni xabardor qilish tartibi;
• sessiya beruvchining javobgarligi — qonun ruxsat bergan doirada.

Qarzdorni xabardor qilish va hujjatlarni topshirish

Agar qarzdor huquqlar oʻtgani haqida yozma ravishda xabardor qilinmagan boʻlsa, buning noqulay oqibatlarini yangi kreditor oʻz zimmasiga oladi (FK 313-moddasi). Odatiy xato — shartnomani imzolab, xabarnomani yubormaslik: qarzdor avvalgi kreditorga toʻlayveradi va bunday toʻlov lozim darajada bajarilgan deb topiladi.

Sessiya beruvchi sessionariyga talab huquqini tasdiqlovchi hujjatlarni topshirishi va talabni amalga oshirish uchun ahamiyatli maʼlumotlarni xabar qilishi shart (FK 316-moddasi). Yangi kreditor talab oʻtganini tasdiqlovchi dalillarni taqdim etmaguncha, qarzdor majburiyatni unga bajarmasligi mumkin. Huquq sessionariyga oʻtish paytida mavjud boʻlgan hajmda va shartlarda, jumladan toʻlanmagan foizlarga boʻlgan huquq bilan birga oʻtadi (FK 315-moddasi). Qarzdor xabarnomani olgan paytda avvalgi kreditorga qarshi mavjud boʻlgan eʼtirozlarni yangi kreditorga qarshi ham bildirishi mumkin (FK 317-moddasi).

Sessiya beruvchining javobgarligi

Sessiya beruvchi sessionariy oldida topshirilgan talabning haqiqiy emasligi uchun javob beradi, lekin qarzdor toʻlamagani uchun javob bermaydi. Istisno — sessiya beruvchi qarzdor uchun kafillik olgan hol (FK 321-moddasi). Qarzni sotib olayotgan boʻlsangiz, bunday kafolatlarni alohida kafillik shartnomasi bilan mustahkamlang, ular oʻz-oʻzidan mavjud deb hisoblamang.

Sessiyani qarzni oʻtkazish bilan adashtirmang: qarzdor oʻz qarzini boshqa shaxsga oʻtkazishi faqat kreditorning roziligi bilan mumkin (FK 322-moddasi).

Foyda soligʻi: daromad yoki zarar qanday hisoblanadi

Foyda soligʻi uchun talabdan voz kechish shartnomasi boʻyicha daromad SK 300-moddasiga koʻra ijobiy farq sifatida aniqlanadi. Sessiya beruvchi uchun — talab topshirilgan qiymat bilan sessiya sanasida qarzdordan olinishi lozim boʻlgan talab qiymati oʻrtasidagi farq (soliq toʻlovchining birlamchi hujjatlari boʻyicha). Sessionariy uchun — sessiya sanasida qarzdordan asosiy qarz boʻyicha olinishi lozim boʻlgan summa (asosiy qarzdan ortiqcha summa bilan birga) va talabni sotib olish qiymati oʻrtasidagi farq.

Daromad talab topshirilgan davrda tan olinadi. Salbiy farq soliq toʻlovchining zarari deb tan olinadi va soliq bazasini aniqlashda chegiriladi (SK 300-moddasi).

Shartli raqamlardagi misol. Sessiya beruvchi kompaniya xaridorning 100 mln soʻmlik qarzini 80 mln soʻmga topshiradi. Farq salbiy: 20 mln soʻm zarar, u SK 300-moddasiga koʻra soliq bazasidan chegiriladi. Sessionariy xuddi shu talabni 80 mln soʻmga sotib olib, qarzdordan 100 mln soʻm oldi: uning ijobiy farqi 20 mln soʻmni tashkil etadi va soliq bazasini oshiradi.

QQS va alohida holatlar

Pul shaklidagi qarzlar va kredit shartnomalari boʻyicha huquqlarni topshirish QQS dan ozod etiladigan moliyaviy xizmatlarga kiradi (SK 244-moddasi). Tovar yetkazib berish yoki xizmat shartnomalari boʻyicha debitorlik talabini topshirishda bu normaga tayanib boʻlmaydi: QQS tartibini aniq bitim shartlari va SK ning amaldagi tahririga qarab alohida aniqlang.

Yana bir nozik jihat: agar qarzni avval ishonchsiz deb hisobdan chiqarib, xarajatga oʻtkazgan boʻlsangiz, keyin uni topshirsangiz, olingan summalar avval chegirilgan xarajatlarning qoplanishi shaklidagi daromad sifatida tan olinadi (SK 301-moddasi).

Sessiyani hisobda qanday aks ettirish

Aniq provodkalar talab turi va hisob siyosatiga bogʻliq, shuning uchun bu yerda umumiy mantiq beriladi. Sessiya beruvchida: debitorlik qarzi hisobdan chiqariladi, sessionariydan tushgan pul alohida aks ettiriladi, topshirish narxi bilan talabning balans qiymati oʻrtasidagi farq moliyaviy natija hisoblanadi. Sessionariyda: sotib olingan talab xarid narxi boʻyicha hisobga olinadi, qarzdordan pul olinganda olingan summa bilan xarid narxi oʻrtasidagi farq daromadni hosil qiladi.

Yozuvlar asosi — sessiya shartnomasi, hujjatlarni qabul qilish-topshirish dalolatnomasi, qarzdor xabardor qilinganini tasdiqlovchi hujjat va toʻlov hujjatlari. Agar qarzdor boʻyicha zaxiralar hisoblangan boʻlsa, ularni ham tuzatish kerak. Qoldiqlarni sessiya sanasiga qarzdor bilan solishtirma dalolatnoma orqali tekshiring.

Imzolashdan oldingi roʻyxat

• asosiy shartnoma tekshirildi: talabni topshirishga taqiq yoʻq;
• sessiya shakli asosiy bitim shakliga mos;
• talab summasi birlamchi hujjatlar va solishtirma dalolatnoma bilan tasdiqlangan;
• qarzdorga yozma xabarnoma tayyorlandi va yuborilgani tasdiqlandi;
• talab boʻyicha hujjatlar dalolatnoma asosida topshirildi;
• SK 300-moddasi boʻyicha soliq natijasi hisoblandi;
• hisob siyosati va provodkalar buxgalter bilan kelishildi.