Tayyor mahsulot hisobi: baholash, ishlab chiqarishdan chiqarish va joʻnatish

Tayyor mahsulot nima hisoblanadi va u uchun qanday hisobvaraqlar nazarda tutilgan

4-son BHMS tayyor mahsulotni tashkilotning oʻzida tayyorlangan, sotishga moʻljallangan hamda shartnomada yoki qonunchilikda belgilangan texnik va sifat tavsiflariga mos keladigan ishlov berilishi (butlanishi) tugallangan aktiv sifatida taʼriflaydi. Ishlov tugallanmaguncha mahsulot tayyor mahsulot omborida emas, tugallanmagan ishlab chiqarish tarkibida qoladi.

21-son BHMS da tayyor mahsulotning mavjudligi va harakati toʻgʻrisidagi axborot uchta hisobvaraqda umumlashtiriladi:

• 2810 «Ombordagi tayyor mahsulotlar»;
• 2820 «Koʻrgazmadagi tayyor mahsulotlar»;
• 2830 «Vositachilik shartnomasi boʻyicha berilgan tayyor mahsulotlar».

Ishlab chiqarishdan chiqarish: baholash va kirim qilish

Asosiy qoida: 2810-hisobvaraqda tayyor mahsulot haqiqiy ishlab chiqarish tannarxi boʻyicha hisobga olinadi. Sotish uchun tayyorlangan mahsulotning kirim qilinishi 2810 ning debetida, xarajatlarni hisobga oluvchi hisobvaraqlar bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi. 21-son BHMS ning namunaviy jadvalida asosiy va yordamchi sexlardan, xizmat koʻrsatuvchi xoʻjaliklardan chiqarish 2810 debeti va xarajat hisobvaraqlari 2010, 2310 va 2710 kreditiga, mahsulotni yarim tayyor usulida hisobga olishda esa 2110-hisobvaraq kreditiga yozuv sifatida koʻrsatilgan.

Ishlar va xizmatlar bu sxemaga kirmaydi: ularning qiymati 2800 guruhidagi hisobvaraqlarda aks ettirilmaydi, ular boʻyicha haqiqiy xarajatlar 9130-hisobvaraqqa hisobdan chiqariladi. Alohida tuzoq: buyurtmachiga joyida topshirilgan, ammo qabul qilish dalolatnomasi bilan rasmiylashtirilmagan mahsulot tugallanmagan ishlab chiqarish tarkibida qoladi.

• mahsulotni qabul qilishni omborxona hujjati bilan rasmiylashtiring, turi, navi yoki partiyasi va saqlash joyini koʻrsating;
• oyni yopishdan oldin miqdorni ombor hisobi va ishlab chiqarish hisoboti boʻyicha solishtiring;
• kirim qilish sanasiga chiqarilgan mahsulot tannarxi yigʻilgani va buyumlar oʻrtasida taqsimlanganiga ishonch hosil qiling.

Hisob baholari va haqiqiy tannarxdan chetlanishlar

Haqiqiy tannarx faqat oy yopilgandan keyin maʼlum boʻladi, ombor esa mahsulotni har kuni joʻnatadi. Shu sababli 21-son BHMS 2810 da analitik hisobni hisob baholarida — reja tannarxi, sotish bahosi va boshqalarda — haqiqiy ishlab chiqarish tannarxining hisob bahosidagi qiymatidan farqini alohida koʻrsatgan holda yuritishga ruxsat beradi. IAS 2 usuli maʼnosi jihatidan yaqin: qulaylik uchun standart xarajatlarni qoʻllash mumkin, agar natija haqiqiy tannarxga yaqin boʻlsa; ular materiallar, mehnat, samaradorlik va quvvatlardan foydalanishning normal darajasini hisobga oladi.

Hisobdan chiqarishda chetlanish ulushi foizda aniqlanadi: hisobot davri boshiga qoldiqdagi chetlanishlar va oy davomida omborga kelib tushgan mahsulot boʻyicha chetlanishlar shu mahsulotning hisob bahosidagi qiymatiga nisbatan olinadi. Hisoblangan ulush sotilgan mahsulotga qoʻshiladi.

Shartli raqamlardagi misol. Oy davomida omborga hisob bahosi 100 dan 1000 birlik kirim qilindi — jami 100 000; chiqarilgan mahsulotning haqiqiy tannarxi 108 000 boʻldi, chetlanish 8 000, yaʼni hisob qiymatiga nisbatan 8%. Hisob bahosi boʻyicha 60 000 ga 600 birlik joʻnatildi. 8% chetlanishni — 4 800 ni — qoʻshib, joʻnatilganning tannarxini 64 800 deb olamiz. Ombordagi 400 birlik qoldiq haqiqiy tannarx boʻyicha baholanadi: 40 000 ga 3 200 chetlanish qoʻshiladi, jami 43 200. Misolda davr boshiga qoldiq yoʻq.

Xaridorga joʻnatish: tannarxni hisobdan chiqarish va daromad

Hisobvaraqlar rejasida joʻnatish va sotish quyidagicha bogʻlangan: xaridorga joʻnatilgan tayyor mahsulot va unga hisob-kitob hujjatlarining taqdim etilishi sotilish tartibida 2810 kreditidan 9110 «Sotilgan tayyor mahsulotlarning tannarxi» debetiga hisobdan chiqariladi. Sotilganning tannarxi 9110 debetida 2800-hisobvaraq bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi, hisobot davri oxirida esa 9110-hisobvaraq 9910 «Yakuniy moliyaviy natija (foyda yoki zarar)» bilan yopiladi.

Daromadni 2-son BHMS mustaqil mezonlar boʻyicha tan oladi. Bu standart tovarlarga tashkilot sotish maqsadida ishlab chiqargan mahsulotni ham kiritadi. Tovarlarni sotishdan daromad shartlar bajarilganda tan olinadi; amaliyot uchun asosiy ikkitasi: egalik qilishning xatar va afzalliklarining katta qismi xaridorga oʻtgan, tashkilot esa sotilgan tovarlarni boshqarish va nazorat qilishni toʻxtatgan.

Amaliy xulosa: ombordan joʻnatish sanasi, yuk xatini imzolash sanasi va shartnoma boʻyicha xatarlar oʻtish lahzasi mos kelmasligi mumkin. Shartnomaning har bir turi (olib ketish, sotuvchi kuchi bilan yetkazish, sifat boʻyicha qabul qilish bilan yetkazib berish) uchun hisob siyosatida qaysi hodisa tan olish lahzasi hisoblanishini belgilang va tannarxni daromad bilan bir hisobot davrida bir xilda hisobdan chiqaring.

Alohida holatlar: koʻrgazma, komissiya, qayta baholash

Koʻrgazma, yarmarka va reklama uchun moʻljallangan mahsulot 2820 da haqiqiy ishlab chiqarish tannarxi boʻyicha hisobga olinadi: 2820 debeti va 2810 krediti boʻyicha yozuv qilinadi, javobgarlik esa bir moddiy javobgar shaxsdan boshqasiga vaqtincha oʻtadi. Koʻrgazmadagi mahsulot sotilsa, 2810 dagi kabi provodkalar qilinadi.

Vositachilik shartlari asosida sotish uchun boshqa tashkilotga berilgan mahsulot 2810 dan 2830 debetiga hisobdan chiqariladi. Sotishda 2810 dagi kabi yozuvlar yuritiladi. 2810, 2820 va 2830 boʻyicha analitik hisob moddiy javobgar shaxslar, mahsulot turlari (navlar, partiyalar) va saqlash joylari boʻyicha yuritiladi.

Hisobot sanasidagi baholash. 4-son BHMS zaxiralar shikastlangan, toʻliq yoki qisman eskirgan yoki sotishning sof qiymati pasaygan boʻlsa, ularni arzonlashtirishni talab qiladi; odatda arzonlashtirish moddalar boʻyicha amalga oshiriladi. MHXS qoʻllaydigan tashkilotlar uchun IAS 2 qoidasi amal qiladi: zaxiralar tannarx va sotishning sof qiymatidan eng kami boʻyicha baholanadi. Sotishning sof qiymati — odatdagi sharoitda kutilayotgan sotish bahosidan tugallash xarajatlari va sotish uchun zarur xarajatlar chegirilgan summa.

Odatiy xatolar va tekshiruvga nimani tayyorlash kerak

Tayyor mahsulot boʻyicha tekshiruvlarda koʻpincha bir xil kamchiliklar topiladi. Ularni audit yoki soliq tekshiruvidan oldin yopib qoʻygan maʼqul.

• mahsulot joʻnatilgan, hisob-kitob hujjatlari va tannarxni hisobdan chiqarish esa boshqa oyda rasmiylashtirilgan;
• hisob baholaridan chetlanishlar qoldiq va sotilgan mahsulot oʻrtasida taqsimlanmagan va hisobvaraqda «osilib» turibdi;
• ishlar va xizmatlar tayyor mahsulot ombori orqali oʻtkazilgan;
• hisob siyosatida shartnoma turlari boʻyicha daromadni tan olish lahzasi yoʻq;
• inventarizatsiyada qoldiqlar saqlash joylari va javobgar shaxslar boʻyicha solishtirilmagan, sotilmay yotgan pozitsiyalar boʻyicha sotishning sof qiymati hisob-kitobi yoʻq.