Xorijiy kompaniya vakolatxonasi buxgalteriyasi: xarajatlar, soliqlar va hisobot

Vakolatxona maqomi va uning hisob uchun ahamiyati

Fuqarolik kodeksi vakolatxonani yuridik shaxsning joylashgan joyidan tashqarida boʻlgan, yuridik shaxs manfaatlarini ifodalovchi va himoya qiluvchi alohida boʻlinmasi sifatida belgilaydi. U yuridik shaxs emas, uni tuzgan kompaniya tomonidan mol-mulk bilan taʼminlanadi va u tasdiqlagan nizom asosida faoliyat yuritadi.

Hisob nuqtayi nazaridan bundan bir necha xulosa kelib chiqadi. Mol-mulk va majburiyatlar bosh kompaniyaga tegishli, shuning uchun vakolatxona operatsiyalarni uning nomidan aks ettiradi, bosh ofisdan oʻtkazmalar shaklidagi moliyalashtirish manbasini esa alohida hujjatlashtirish kerak. Vakolatxona toʻgʻrisidagi nizom va rahbarning ishonchnomasi birlamchi hujjatlar va bank operatsiyalari uchun asos boʻladi.

Alohida tekshiring: soliq organi faoliyatingizni qanday baholaydi. Soliq kodeksi doimiy muassasa deb xorijiy kompaniya Oʻzbekistonda tadbirkorlik faoliyatini toʻliq yoki qisman amalga oshiradigan doimiy faoliyat joyini tan oladi va bunday joylar sifatida ofis, kontora, byuro va agentlikni bevosita nomlaydi. Shu bilan birga, faqat tayyorgarlik yoki yordamchi xarakterdagi hamda kompaniyaning asosiy faoliyat turlariga kirmaydigan faoliyat doimiy muassasa hosil boʻlishiga olib kelmaydi. Vakolatxona faqat manfaatlarni ifodalash va maʼlumot yigʻish bilan cheklansa, soliq xavfi odatda past; shartnoma tuzsa, tovar sotsa yoki xizmat koʻrsatsa, doimiy muassasa qoidalari boʻyicha soliqqa tortish birinchi darajali masalaga aylanadi.

Hisobga qoʻyish va hisobni dastlabki sozlash

Akkreditatsiyadan oʻtgan vakolatxona faoliyat joyidagi soliq organida Investitsiyalar va tashqi savdo vazirligi taqdim etadigan maʼlumotlar asosida hisobga qoʻyiladi. Akkreditatsiyadagi manzil va rahbar maʼlumotlari hisob maʼlumotlariga mos kelishini kuzating: nomuvofiqliklar tekshiruvda savol tugʻdiradi.

• vakolatxonaning hisob siyosati: BHMS boʻyicha hisobvaraqlar rejasi, birlamchi hujjatlar shakli, bosh kompaniyadan oʻtkazmalarni aks ettirish tartibi;
• alohida hisob-kitob hisobvaraqlari va valyuta operatsiyalari tartibi — bank bilan kelishuv va valyuta qonunchiligi doirasida;
• kadrlar hujjatlari: shtat jadvali, mehnat shartnomalari, tabel — ular ish haqidan soliqlarni hisoblash uchun ham kerak;
• binoni ijaraga olish shartnomasi, xoʻjalik xarajatlari boʻyicha birlamchi hujjatlar — vakolatxonaga yoki bosh kompaniyaga rasmiylashtirilib, taqsimlash aniq belgilangan holda;
• hisob registrlari va konsolidatsiya uchun hisobotni bosh ofisga topshirish tartibi.

Qaysi xarajatlar qabul qilinadi va qaysilari yoʻq

Agar vakolatxonada doimiy muassasa qoidalari boʻyicha soliqqa tortiladigan daromad boʻlsa, Oʻzbekistonda shu doimiy muassasa orqali faoliyatdan soliqqa tortiladigan daromadlar olish bilan bevosita bogʻliq xarajatlar chegiriladi — ular Oʻzbekistonda yoki uning tashqarisida qilinganidan qatʼi nazar. Kalit soʻz — «bevosita bogʻliq»: daromadga aloqasi boʻlmagan xarajatlar chegirmaga kirmaydi.

Soliq kodeksi vakolatxonaning oʻz norezidentiga (bosh kompaniyaga) toʻlovlarining uch guruhini chegirmalardan bevosita chiqarib tashlaydi:

• norezidentning mulkidan yoki intellektual mulkidan foydalanish uchun royalti, mukofotlar, yigʻimlar va boshqa toʻlovlar;
• shu norezident doimiy muassasaga koʻrsatgan xizmatlar uchun xarajatlar;
• norezident doimiy muassasaga bergan qarzlar boʻyicha mukofotlar.

Bosh ofisning boshqaruv xarajatlari

Markaz xarajatlarining bir qismini (boshqaruv, ishlab chiqarish jarayoniga aloqador boʻlmagan boshqaruv xodimlarining mehnatiga haq toʻlash) doimiy muassasa chegirmalariga oid qilish mumkin. Buning uchun Soliq kodeksi ikki usulni nazarda tutadi: xarajatlarni proporsional taqsimlash yoki chegirmalarga bevosita oid qilish. Norezident hisobot soliq davri mobaynida oʻz xohishiga koʻra faqat bitta usulni qoʻllaydi va uni soliq hisobotiga ilovada koʻrsatadi. Bunday xarajatlarni oid qilish tartibini Vazirlar Mahkamasi belgilaydi.

Shartli raqamlardagi misol (haqiqiy maʼlumot emas). Bosh ofis barcha boʻlinmalar uchun konsalting xizmatiga haq toʻladi va xarajatning bir qismini vakolatxonaga oid qilmoqchi. Proporsional usul tanlansa, ulush hisob-kitobi va tasdiqlovchi hujjatlar kerak; davr ichida usulni oʻzgartirib boʻlmaydi. Usul tanlovi va taqsimlash bazasini yil oxirida emas, oldindan hisob siyosatida mustahkamlang.

Vakolatxona soliqlari va hisoboti

Doimiy muassasa orqali faoliyat yurituvchi norezidentning daromadlaridan foyda soligʻini norezidentning oʻzi hisoblaydi va toʻlaydi, uning majburiyatlari esa doimiy muassasaga yuklatilishi mumkin; bunda doimiy muassasa soliq toʻlovchining barcha huquqlariga ega boʻladi. Hisobot hisobga qoʻyilgan joydagi soliq organiga foyda soligʻi uchun umumiy muddatlarda topshiriladi: hisobot davri yakunlari boʻyicha — hisobot davridan keyingi oyning yigirmanchi kunidan kechiktirmay; soliq davri yakunlari boʻyicha — keyingi yilning 1 martidan kechiktirmay. Yillik hisobotga qoʻshimcha ravishda Oʻzbekistondagi faoliyat toʻgʻrisida erkin shakldagi hisobot topshiriladi.

Foyda soligʻidan tashqari, Soliq kodeksi norezidentlarning vakolatxonalarini ijtimoiy soliq toʻlovchilari qatoriga hamda xodimlarga toʻlanadigan daromaddan jismoniy shaxslardan olinadigan soliqni ushlab qolishi shart boʻlgan soliq agentlari qatoriga kiritadi. Amalda bu degani: ish haqini hisoblash, JShDS va ijtimoiy soliq oddiy tashkilotdagi kabi hisoblanadi. Qolgan soliqlar (QQS, mol-mulk soligʻi va boshqalar) tarkibi vakolatxona soliqqa tortiladigan faoliyat yuritishiga bogʻliq va alohida tahlil asosida aniqlanadi.

Vakolatxonani yopish va keng tarqalgan xatolar

Doimiy muassasa faoliyati soliq davri tugaguniga qadar toʻxtatilsa, soliq hisoboti va faoliyat toʻgʻrisidagi hisobot faoliyat toʻxtatilganidan keyin bir oydan kechiktirmay topshiriladi, soliq esa faoliyat yakunlanguniga qadar toʻlanadi. Yopishni oldindan rejalashtiring: hisob-kitoblarni solishtirish, inventarizatsiya va yakuniy hisobotlar vaqt oladi.

• «pul qoldigʻi boʻyicha» hisob: xarajatlar bosh ofisdan pul harakati boʻyicha emas, birlamchi hujjatlar boʻyicha tan olinadi;
• vakolatxona faoliyatiga aloqasi boʻlmagan va hujjatsiz xarajatlarni unga oid qilish;
• Soliq kodeksi ruxsat bermaydigan bosh kompaniyaga xizmatlar, royalti va foizlar uchun toʻlovlarni chegirish;
• boshqaruv xarajatlarini taqsimlash usulini davr ichida oʻzgartirish;
• yillik hisobotni topshirishda Oʻzbekistondagi faoliyat toʻgʻrisidagi hisobotning yoʻqligi;
• ish haqi soliqlariga eʼtiborsizlik: maoshlar hisoblangan, ammo agentlik majburiyatlari rasmiylashtirilmagan.