Toʻqimachilik korxonasi buxgalteriyasi: xomashyo, tannarx va eksport

Xomashyo qiymati nimalardan tashkil topadi

Standart zaxiralarni tannarx boʻyicha hisobga olishni talab qiladi: u taʼminotchiga toʻlanadigan narxni va xarid bilan bogʻliq barcha xarajatlarni oʻz ichiga oladi (4-sonli BHMSning 14-bandi). Paxta, tola, ip, boʻyoq va furnitura uchun bu materialning qiymatiga taʼminotchi hisobidagi narxdangina emas, boshqa xarajatlarni ham qoʻshish kerakligini anglatadi.

Standart xarid xarajatlari tarkibiga, xususan, bojxona boj va yigʻimlari, vositachilik haqi, sertifikatlash va sinovdan oʻtkazish, shuningdek transport-tayyorlov xarajatlari, jumladan frakht va tashishdagi xatarlarni sugʻurtalash xarajatlarini kiritadi (4-sonli BHMSning 15-bandi). Toʻqimachilikda bu ayniqsa sezilarli: paxta toylari va import ipni yetkazib berish koʻpincha narxning katta qismini tashkil etadi.

• xomashyoni olib kirishdagi boj va yigʻimlar;
• frakht, ortish-tushirish va yukni sugʻurtalash;
• xaridda vositachi yoki agentning komissiya haqi;
• xarid bilan bogʻliq boʻlsa, partiyani texnik shartlarga muvofiqligini laboratoriyada sinash.

Import xomashyo va valyutadagi hisob-kitoblar

Tikuv va toʻquv sexlari uchun maxsus xomashyo va uskunalarning katta qismi xorijdan sotib olinadi. Xorijiy valyutada sotib olingan zaxiralarning qiymati ularni hisobga qabul qilish sanasidagi Markaziy bank kursi boʻyicha soʻmda belgilanadi; toʻlangan boʻnak summasi bundan mustasno (4-sonli BHMSning 24-bandi). Valyutadagi qiymat boshlangʻich hujjatlardan — yuk kuzatuv hujjatlari yoki yuk bojxona deklaratsiyasidan olinadi.

Tez-tez uchraydigan xato — bank xarajatlarini material qiymatiga qoʻshish. Akkreditiv ochish xarajatlari, oʻtkazmalar va valyuta konvertatsiyasi uchun komissiyalar zaxiralar tannarxiga kirmaydi: ular yuzaga kelgan hisobot davrining xarajatlari sifatida tan olinadi (4-sonli BHMSning 17-bandi). Buxgalteriya dasturi ularni avtomatik ravishda materiallar hisobvaragʻiga olib bormayotganini tekshiring.

Xomashyoni sarflash usulini qanday tanlash

Qoldiqlarni baholash va materiallarni ishlab chiqarishga sarflash uchun standart uchta usulga yoʻl qoʻyadi: identifikatsiyalangan tannarx, oʻrtacha tortilgan qiymat (AVECO) va FIFO (4-sonli BHMSning 62-bandi). Turli narxlarda partiyalab kelib, birga saqlanadigan paxta va ip uchun odatda oʻrtacha tortilgan baho mos keladi. Identifikatsiyalangan tannarx alohida buyurtma uchun moʻljallangan noyob materiallarga mos.

Muhim cheklov: zaxiralarning har bir guruhi boʻyicha hisobot yili davomida faqat bitta usul qoʻllanadi (4-sonli BHMSning 63-bandi). Tanlangan usulni va kalkulyatsiya usullarini hisob siyosatida mustahkamlang (4-sonli BHMSning 48 va 67-bandlari).

Shartli sonlardagi hisob-kitob namunasi (real kompaniya maʼlumoti emas). Oy boshida ip qoldigʻi — kilogrammiga 40 shartli birlikdan 1 000 kg, oy davomida kilogrammiga 44 shartli birlikdan 3 000 kg kelib tushdi. Oʻrtacha tortilgan qiymat: (1 000 × 40 + 3 000 × 44) ÷ 4 000 = kilogrammiga 43 shartli birlik. Ishlab chiqarishga 2 500 kg berilgan boʻlsa, hisobdan chiqarish 2 500 × 43 = 107 500 shartli birlikni, qoldiq esa 1 500 × 43 = 64 500 shartli birlikni tashkil etadi. Oʻrtacha qiymatni davr uchun yoki har bir yangi partiyadan keyin hisoblash mumkin — bu tanlangan tartibga bogʻliq (4-sonli BHMSning 65-bandi).

Bosqichlar boʻyicha tannarx kalkulyatsiyasi

Oʻz mahsulotining tannarxi — ishlab chiqarish tannarxi: ishlab chiqarish bilan bogʻliq toʻgʻridan-toʻgʻri va bilvosita moddiy xarajatlar, mehnatga haq toʻlash xarajatlari va boshqa xarajatlar (4-sonli BHMSning 34-bandi). Xarajatlar elementlar boʻyicha moddiy (qaytariladigan chiqindilar qiymati chiqarib tashlangan holda), mehnatga haq toʻlash, ishlab chiqarish aktivlarining amortizatsiyasi va boshqa xarajatlarga guruhlanadi (4-sonli BHMSning 35-bandi). Qaytariladigan chiqindilar — kesindilar, kuyindi va qayta ishlatish mumkin boʻlgan qoldiqlar — moddiy xarajatlarni kamaytiradi, shuning uchun ularni toʻliq hisobdan chiqarmasdan, kirim qilish kerak.

Sotish xarajatlari va umumiy boshqaruv xarajatlari ishlab chiqarish tannarxiga kiritilmaydi (4-sonli BHMSning 36-bandi). Toʻqimachilikda bunga odatda sotuv, marketing va ofisni saqlash xarajatlari kiradi.

Standart toʻrtta asosiy usulni nomlaydi: oddiy, meʼyoriy, buyurtmali va bosqichli (4-sonli BHMSning 37-bandi). Toʻqimachilikda koʻpincha ikkitasi ishlaydi:

• bosqichli — xomashyo ketma-ket yigiruv, toʻqish, boʻyash va tikishdan oʻtganda; bu usulda tannarx har bir bosqich boʻyicha hisoblanadi, keyingi bosqich tannarxi esa oldingi bosqich qiymatini oʻz ichiga oladi (4-sonli BHMSning 41-bandi);
• meʼyoriy — xomashyo, mehnat va quvvatdan foydalanish belgilangan meʼyorlari boʻyicha hisob yuritilganda (4-sonli BHMSning 39-bandi); meʼyorlar vaqti-vaqti bilan tahlil qilinadi va zarur boʻlsa qayta koʻrib chiqiladi;
• buyurtmali — aniq buyurtma boʻyicha yakka tartibdagi va kam seriyali tikuvda: xarajatlar har bir buyurtma boʻyicha yigʻiladi va buyurtma yakunlanguncha tugallanmagan ishlab chiqarish hisoblanadi (4-sonli BHMSning 40-bandi).

Qoʻshimcha mahsulot va zaxiralarni arzonlashtirish

Bitta texnologik jarayonda bir vaqtning oʻzida bir necha xil mahsulot chiqsa, ulardan ayrimlari qoʻshimcha mahsulot sifatida qaralishi mumkin (4-sonli BHMSning 46-bandi). Tikuvchilikda bu, masalan, alohida sotiladigan latta va kesindilar: bunday mahsulot «yoʻqotish» tarkibida yoʻqolib ketmasdan, alohida koʻrib chiqiladi.

Tayyor mahsulot va xomashyo ombori vaqti-vaqti bilan qadrsizlanishga tekshirilishi kerak. Agar zaxiralarni sotishning sof qiymati tannarxdan past boʻlsa, zaxiralar sotishning sof qiymati boʻyicha aks ettiriladi (4-sonli BHMSning 49-bandi); arzonlashtirish summasi hisobot davrining xarajatlariga kiritiladi (4-sonli BHMSning 56-bandi). Mavsumiy kolleksiyalar uchun bu dolzarb: oʻtgan mavsumning sotilmagan partiyasi uni ishlab chiqarish xarajatlaridan arzon turishi mumkin. Biroq xomashyodan tayyorlangan mahsulot joriy qiymatda sotilsa, xomashyo arzonlashtirilmaydi (4-sonli BHMSning 55-bandi).

Eksport: QQS nol stavkasi va tasdiqlovchi hujjatlar

Oʻzbekiston hududidan eksport bojxona rejimida olib chiqilgan tovarlarni realizatsiya qilish QQS nol stavkasi boʻyicha soliqqa tortiladi (Soliq kodeksining 260-moddasi). Nol stavkani qoʻllash huquqini tasdiqlovchi hujjatlar soliq hisobotiga ilova qilib topshiriladi (Soliq kodeksining 260-moddasi).

Eksport, xususan, shartnoma (belgilangan tartibda tasdiqlangan nusxasi), yuk bojxona deklaratsiyasi va oʻtkazish punktidagi bojxona organining belgisi bilan yuk kuzatuv hujjatlari bilan tasdiqlanadi (Soliq kodeksining 261-moddasi). Tovar eksportga komissioner yoki vakil orqali chiqarilsa, qoʻshimcha ravishda komissiya yoki topshiriq shartnomasining nusxasi topshiriladi (Soliq kodeksining 261-moddasi).

Davalchi xomashyo sxemasini alohida taʼkidlaymiz. Oʻzbekiston bojxona hududida qayta ishlash bojxona rejimiga joylashtirilgan tovarlarni qayta ishlash xizmatlari, qayta ishlash mahsulotlari bojxona hududidan tashqariga olib chiqilsa, nol stavka boʻyicha soliqqa tortiladi (Soliq kodeksining 262-moddasi). Qayta ishlash mahsulotlari mamlakat ichida erkin muomalaga chiqarilsa, odatdagi stavka qoʻllanadi. Birinchi joʻnatishdan oldin shartnoma shartlarini va bojxona rejimini soliq maslahatchisi bilan tekshirib oling.

Tipik xatolar

Amaliyotda koʻpincha bir xil xatolar uchraydi:

• bank komissiyalari va konvertatsiya davr xarajatlariga emas, xomashyo qiymatiga qoʻshilgan;
• qayta hisoblash kursi zaxiralarni hisobga qabul qilish sanasi boʻyicha emas, toʻlov sanasi boʻyicha olingan;
• yil davomida bir xil zaxira guruhi boʻyicha sarflash usuli oʻzgartirilgan;
• qaytariladigan chiqindilar kirim qilinmagan, moddiy xarajatlar oshirib koʻrsatilgan;
• sotuv xarajatlari ishlab chiqarish tannarxiga tushib qolgan;
• QQS deklaratsiyasiga eksport hujjatlarining toʻliq toʻplami ilova qilinmagan.