Qayta tashkil etishda topshirish dalolatnomasi va ajratish balansi: buxgalter uchun qoʻllanma

Qayta tashkil etish shakllari va qaysi hujjat kerak

FK beshta shaklni belgilaydi: birlashish, qoʻshilish, boʻlinish, ajralib chiqish va oʻzgartirish (FK 49-modda). Huquq va majburiyatlarning oʻtishi nima bilan rasmiylashtirilishi shaklga bogʻliq.

Birlashishda har bir shaxsning huquq va majburiyatlari topshirish dalolatnomasida koʻrsatilganidan yoki koʻrsatilmaganidan qatʼi nazar, yangi paydo boʻlgan yuridik shaxsga oʻtadi. Boʻlinishda ular yangi paydo boʻlgan shaxslarga ajratish balansiga muvofiq oʻtadi, ajralib chiqishda esa ajralib chiqqan har bir shaxsga ham ajratish balansiga muvofiq oʻtadi (FK 50-modda).

• birlashish, qoʻshilish, oʻzgartirish — topshirish dalolatnomasi;
• boʻlinish, ajralib chiqish — ajratish balansi;
• ikkala holatda ham hujjatni muassislar (ishtirokchilar) yoki qayta tashkil etish toʻgʻrisida qaror qabul qilgan organ tasdiqlaydi va uni taʼsis hujjatlari bilan birga roʻyxatdan oʻtkazishga topshiradi.

Hujjatda nimalar albatta boʻlishi kerak

Mazmunga asosiy talab — huquqiy vorislik. Topshirish dalolatnomasi va ajratish balansida qayta tashkil etilgan shaxsning barcha majburiyatlari boʻyicha, barcha kreditorlar va qarzdorlarga nisbatan, shu jumladan taraflar bahslashayotgan majburiyatlar boʻyicha ham huquqiy vorislik toʻgʻrisidagi qoidalar boʻlishi kerak (FK 51-modda).

Bu rasmiyat emas. Agar taʼsis hujjatlari bilan birga dalolatnoma yoki balans topshirilmasa yoxud ularda huquqiy vorislik haqidagi qoidalar boʻlmasa, yangi paydo boʻlgan yuridik shaxslarni davlat roʻyxatidan oʻtkazish rad etiladi (FK 51-modda). Ajratish balansi huquqiy vorisni aniqlashga imkon bermasa, yangi paydo boʻlgan shaxslar kreditorlar oldida solidar javobgar boʻladi (FK 52-modda).

Shu sababli buxgalter uchun balansning har bir moddasi — asosiy vositalar, zaxiralar, debitorlik va kreditorlik qarzlari, kreditlar, zaxiralar — aniq oluvchiga ega boʻlishi, bahsli va muddati oʻtgan qarzlar roʻyxatdan tushib qolmasligi muhim.

Buxgalter ishining tartibi: inventarizatsiyadan topshirishgacha

“Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida”gi Qonunga koʻra hisob va hisobot maʼlumotlarining toʻgʻriligi va ishonchliligi aktivlar va majburiyatlarni majburiy inventarizatsiya qilish bilan tasdiqlanadi; obyektlar, tartib va muddatlarni inventarizatsiya boʻyicha standart belgilaydi (Qonunning 16-moddasi; BHMS № 19 “Inventarizatsiyani tashkil etish va oʻtkazish”). Qayta tashkil etish uchun bu mantiqiy boshlangʻich nuqta: dalolatnoma va balans tekshirilgan qoldiqlarga tayanishi kerak. Inventarizatsiya majburiy boʻladigan aniq holatlar va muddatlarni BHMS № 19ning oʻzidan koʻring — bu yerda ularni takrorlamaymiz.

Amaliyotda tavsiya etadigan odatiy ketma-ketlik:

• dalolatnoma yoki balans tuziladigan sanani belgilash va oldingi davr hisobini yopish;
• aktivlar va majburiyatlarni inventarizatsiya qilish, natijalarni aks ettirish va tafovutlarni kelishish;
• kontragentlar, budjet va xodimlar bilan hisob-kitoblarni solishtirish, bahsli majburiyatlar roʻyxatini tayyorlash;
• aktiv va majburiyatlarni huquqiy vorislar oʻrtasida (boʻlinish va ajralib chiqishda) tushunarli va hujjatlar bilan tasdiqlangan tamoyil boʻyicha taqsimlash;
• dalolatnoma yoki balansni tuzish, huquqiy vorislik qoidalari boʻyicha yurist bilan tekshirish va tasdiqlashga topshirish;
• qayta tashkil etish yakunlangach, huquqiy vorisga hisob registrlari, birlamchi hujjatlar va schyotlar qoldiqlarini topshirish.

Balansga hisobga olinadigan soliq oqibatlari

Qayta tashkil etilgan shaxsning soliq majburiyatini huquqiy vorisi bajaradi, bunda u qayta tashkil etish tugaguniga qadar oʻz vaqtida soliq toʻlash majburiyatlari bajarilmaganini bilgan-bilmaganidan qatʼi nazar javob beradi; qayta tashkil etish bajarish muddatlarini oʻzgartirmaydi (SK 92-modda). Huquqiy vorisi oʻtgan majburiyatlar boʻyicha barcha soliq qarzini, shu jumladan qayta tashkil etish tugaguniga qadar solingan jarimalarni ham toʻlashi kerak (SK 92-modda). Bir nechta huquqiy voris boʻlsa, har birining ulushini ajratish balansi belgilaydi (SK 92-modda) — demak, soliq majburiyatlari balansga aniq kiritilishi lozim.

Istisno — ajralib chiqish: soliq majburiyati boʻyicha huquqiy vorislik umumiy qoidaga koʻra yuzaga kelmaydi, agar soliq qonunchiligida boshqacha belgilanmagan boʻlsa (SK 92-modda); amalda bu qismni alohida tekshirgan maʼqul.

Hujjatga bogʻliq yana bir nechta jihat:

• QQS: qayta tashkil etilgan shaxsga qoʻyilgan va u hisobga olmagan soliq summalari, agar huquqiy voris soliq toʻlovchi sifatida roʻyxatdan oʻtgan boʻlsa, uning hisobiga olinadi va toʻliq hajmda — qarz huquqiy vorisga oʻtkazilgandan keyin (SK 276-modda);
• agar huquqiy voris QQS toʻlovchisi boʻlmasa, qayta tashkil etiluvchi shaxs hisobga olingan soliq summasini tuzatadi (SK 276-modda);
• zararlar qayta tashkil etishda ajratish balansi boʻyicha oʻtkaziladigan aktivlar qiymatining qayta tashkil etiluvchi shaxs aktivlari qiymatidagi, balans tuzilgan sanadan oldingi sanadagi ulushiga mutanosib taqsimlanadi (SK 334-modda);
• qayta tashkil etishda olingan amortizatsiya qilinadigan aktivning boshlangʻich qiymati — topshirish dalolatnomasi yoki ajratish balansidagi balans qiymati (SK 306-modda; tashkiliy-huquqiy shakl oʻzgarishi holatlari bundan mustasno);
• qayta tashkil etilgan shaxsning hisob hujjatlarini huquqiy voris saqlaydi (SK 79-modda).

Misol: zararni taqsimlash (shartli raqamlar)

SK 334-modda tamoyilini koʻrsatish uchun shartli misol. MChJ ikki shaxsga boʻlinadi; ajratish balansi tuzilgan sanadan oldingi sanada aktivlar — 2 000 mln soʻm. A shaxsga 1 200 mln (60%), B shaxsga 800 mln (40%) oʻtkaziladi. Oʻtadigan zarar — 500 mln.

Unda A shaxsga 300 mln, B shaxsga 200 mln zarar tushadi. Raqamlar toʻqib chiqarilgan; haqiqiy hisob-kitob balans va soliq hisobi maʼlumotlari boʻyicha qilinadi; zararlarni oʻtkazish SK 333-moddada nazarda tutilgan tartibda amalga oshiriladi.

Odatiy xatolar

Muammolar koʻpincha formulirovkalardan emas, dalolatnoma yoki balans tayanadigan maʼlumotlardan kelib chiqadi.

• dalolatnoma inventarizatsiyasiz yoki tasdiqlanmagan qoldiqlar boʻyicha tuzilgan;
• majburiyatlar huquqiy vorislar oʻrtasida taqsimlanmagan yoki bahsli qarzning oluvchisi koʻrsatilmagan;
• soliq majburiyatlari va jarimalar hisobga olinmagan — ular baribir huquqiy vorisga oʻtadi;
• kreditorlar xabardor qilinmagan — yozma xabarnomani qayta tashkil etish toʻgʻrisida qaror qabul qilganlar yuborishi shart (FK 52-modda);
• QQS boʻyicha huquqiy voris toʻlovchi sifatida roʻyxatdan oʻtganligi tekshirilmagan va tuzatish tayyorlanmagan;
• birlamchi hujjatlar va registrlar topshirilmagan, holbuki ularni saqlash huquqiy vorisga yuklangan.