TMZni hisobdan chiqarish: asoslar, komissiya va dalolatnoma

4-son BHMS boʻyicha hisobdan chiqarish asoslari

4-son BHMSning 58-bandida zaxiralar balansdan chiqariladigan holatlar sanab oʻtilgan. Amaliyotda faqat sotish va topshirish emas, balki «yoʻqotishlar» ham muhim: yaroqsiz zaxiralarni yoʻq qilish va kamomadlar.

Zaxiralar quyidagi hollarda balansdan hisobdan chiqariladi:

• realizatsiya qilish, bepul berish yoki ayirboshlash;
• boshqa tashkilotning ustav kapitaliga berish yoki taʼsischiga ilgari kiritilgan ulushni qaytarish;
• saqlash muddati tugagach yaroqsizligi sababli, jismonan va maʼnan eskirganligi natijasida tugatish (yoʻq qilish);
• kamomad, yoʻqotish yoki shikastlanish (sinish, boʻlinish) aniqlanishi;
• tovar qarzi koʻrinishida taqdim etish yoki ilgari olingan tovar qarzini qaytarish;
• boshqa operatsiyalar va hodisalar natijasida.

Tartib: qarordan hisobdagi yozuvgacha

4-son BHMSda barcha holatlar uchun yagona dalolatnoma shakli yoʻq, shuning uchun tartibni kompaniyaning oʻzi rahbar buyrugʻi yoki hisob siyosatida belgilaydi. Tarmogʻingiz uchun maxsus talablar (masalan, oziq-ovqat yoki dori vositalari uchun) borligini tekshiring. Ish ketma-ketligi quyidagicha:

• komissiya tuzish haqida buyruq: rais, moddiy javobgar shaxslar va buxgalteriyadan aʼzolar, ish muddati;
• koʻrikdan oʻtkazish va qayd etish: nomi, miqdori, saqlash joyi, holati, yaroqsizlik sababi; zarur boʻlsa — foto yoki mutaxassis xulosasi;
• komissiyaning sabab va aybdor shaxslar (agar bor boʻlsa) haqidagi xulosasi bilan hisobdan chiqarish dalolatnomasini tuzish;
• dalolatnomani rahbar tasdiqlashi va hisobdan chiqarish haqida buyruq chiqarish;
• hisobdan chiqarish yoki zarar yuz bergan davrda hisobda aks ettirish;
• jismonan yoʻq qilish yoki utilizatsiya va tasdiqlovchi hujjatlarni tikish (utilizatsiya dalolatnomasi, chiqindi topshirish yuklama xati).

Dalolatnomada nimalar boʻlishi kerak

Dalolatnoma — birlamchi hisob hujjati, shuning uchun unga buxgalteriya hisobi toʻgʻrisidagi qonunning umumiy talablari (14-modda) tatbiq etiladi. Majburiy rekvizitlarsiz dalolatnomani tekshiruvda himoya qilish qiyin.

Birlamchi hujjatning majburiy rekvizitlari:

• tashkilot nomi;
• hujjatning nomi va raqami, tuzilgan sanasi va joyi;
• operatsiya mazmuni, miqdori natural va pul ifodasida;
• komissiya aʼzolarining lavozimlari va imzolari, familiyasi va inisiallari bilan.
• Bundan tashqari, hisobdan chiqarish sababi, komissiya haqidagi buyruqqa havola, har bir pozitsiyaning balans qiymati va utilizatsiya haqidagi qarorni koʻrsatish foydali.

Kamomadlar: qanday hisobga olinadi va qachon xarajat boʻladi

Zaxiralar inventarizatsiyada aniqlangan kamomad tufayli hisobdan chiqarilsa, 4-son BHMS (91-band) uni balans qiymati boʻyicha hisobdan chiqarishni talab qiladi. Zaxiralar inventarizatsiyasi yilda kamida bir marta oʻtkaziladi (90-band).

Aybdorlar aniqlanmaguncha yetishmayotgan zaxiralarning balans qiymati kamomadlar va yoʻqotishlar hisobi schyotida aks ettiriladi (92-band). Komissiya qarori qabul qilingach, summa moliyaviy natijalarga kiritiladi: tabiiy yoʻqolish meʼyorlari doirasida, shuningdek aybdorlar yoʻq boʻlganda yoki moddiy javobgar shaxslardan undirish imkoni boʻlmaganda. Aybdor maʼlum boʻlsa va summa undirilsa, kamomad unga yuklanadi — bunday qarorni hujjat bilan rasmiylashtirish kerak.

Hisobdan chiqarishning soliq oqibatlari

Buxgalteriya xarajati va soliq chegirmasi bir xil narsa emas. Soliq kodeksi hisobdan chiqarishda uchraydigan bir nechta holatni chegirmadan aniq chiqarib tashlaydi (317-modda), QQS toʻlovchilar uchun esa hisobga olishni tuzatish qoʻshiladi (269-modda). Asosiylari:

• vakolatli organ, u boʻlmasa soliq toʻlovchi belgilagan tabiiy kamayish normalaridan ortiqcha tovar yoʻqotishlari chegirilmaydi (317-moddaning 1-bandi), shuning uchun normani qoldiqlar bilan ishlashdan oldin hujjat bilan tasdiqlagan maʼqul;
• TMZni yaroqsizligi sababli (saqlash muddati oʻtganligi, jismoniy yoki maʼnaviy eskirganligi va shunga oʻxshash sabablar) hisobdan chiqarishdan koʻrilgan zararlar ham chegirilmaydi, favqulodda holatlar — tabiiy ofat, yongʻin, avariya, yoʻl-transport hodisasi bundan mustasno (317-moddaning 34-bandi);
• aybdorlari aniqlanmagan yoki undirish imkoni boʻlmagan oʻgʻirlik va kamomaddan koʻrilgan zararlar ham chegirilmaydigan xarajatlar roʻyxatiga kiradi (317-moddaning 10-bandi);
• ilgari hisobga olingan kirim QQS meʼyordan ortiqcha buzilgan yoki yoʻqotilgan taqdirda tuzatiladi; favqulodda holatlar tufayli buzilish yoki yoʻqotishda tuzatish talab qilinmaydi (269-moddaning birinchi qismi 2-bandi).
• Boshqa asoslar (masalan, bepul topshirish) uchun soliq natijasini Kodeksning tegishli moddalari boʻyicha alohida aniqlang.

Shartli misol

Raqamlar shartli, faqat mantiqni koʻrsatish uchun.

1-holat. Balans qiymati 4 000 000 soʻm boʻlgan tovar partiyasining saqlash muddati tugagan, komissiya dalolatnoma tuzib, tovarni yoʻq qilgan. Buxgalteriya hisobida qiymat hisobdan chiqarilgan davr xarajatiga olinadi. Foyda boʻyicha soliq bazasida zarar daromadni kamaytirmaydi, chunki bu favqulodda holatlarsiz yaroqsizligi sababli hisobdan chiqarishdir.

2-holat. Inventarizatsiyada ombordan 35 kg xomashyo yetishmaydi, narxi 1 kg uchun 50 000 soʻm; davr uchun tasdiqlangan tabiiy kamayish normasi — 20 kg. Meʼyor doirasida: 20 × 50 000 = 1 000 000 soʻm — xarajatlarda hisobga olish mumkin boʻlgan yoʻqotishlar. Meʼyordan ortiqcha: 15 × 50 000 = 750 000 soʻm — bu qism chegirilmaydi, 15 kg boʻyicha kirim QQSni esa tuzatish kerak. Aybdor aniqlangan boʻlsa, meʼyordan ortiqcha qism undan undiriladi.

Tipik xatolar

• dalolatnoma orqaga sana bilan tuzilgan, chiqib ketish fakti esa ancha oldin aniqlangan — xarajat notoʻgʻri davrga tushadi;
• dalolatnomada komissiyaning barcha aʼzolari imzosi yoki natural koʻrsatkichdagi miqdor yoʻq;
• tabiiy kamayish normalari tasdiqlanmagan va kamomadlarni toʻliq meʼyordan ortiqcha deb hisoblashga toʻgʻri keladi;
• saqlash muddati tugagani sababli hisobdan chiqarish foyda boʻyicha chegiriladigan sifatida hisobga olingan;
• meʼyordan ortiqcha buzilish boʻyicha QQSni tuzatish unutilgan;
• zaxiralar amalda utilizatsiya qilinmasdan va bu haqidagi hujjatlarsiz hisobdan chiqarilgan.