Balansda xususiy kapital: ustav, zaxira, qoʻshilgan kapital va taqsimlanmagan foyda

Balans boʻlimi nimadan iborat

1-son BHMSga koʻra, balansning «Xususiy kapital» boʻlimida ustav kapitali, qoʻshilgan kapital, zaxira kapitali, sotib olingan xususiy aksiyalar, taqsimlanmagan foyda (qoplanmagan zarar) va kapitalning boshqa tarkibiy qismlari boʻyicha maʼlumotlar aks ettirilishi kerak (79-band). Hisobvaraqlar rejasi iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 14-noyabrdagi 191-son buyrugʻi bilan tasdiqlangan va 2025-yil 1-yanvardan amal qiladi; unda «Xususiy kapital» bobiga 8000 guruhidagi hisobvaraqlar mos keladi.

Amaliy maʼnosi shunday: boʻlimning har bir satri bitta hisobvaraqlar guruhining qoldigʻi, shuning uchun bitta hisobvaraq boʻyicha xato kapital yakuniga va natijada sof aktivlar koʻrsatkichiga darhol taʼsir qiladi.

Ustav kapitali: 8310, 8320, 8330 hisobvaraqlari

Ustav kapitalining holati va harakati 8310 «Oddiy aksiyalar», 8320 «Imtiyozli aksiyalar» va 8330 «Pay va ulushlar» hisobvaraqlarida aks ettiriladi. MChJ uchun 8330-hisobvaraq, aksiyadorlik jamiyati uchun 8310 va 8320 ishlatiladi.

Tashkilot roʻyxatdan oʻtgandan keyin ustav kapitali taʼsis hujjatlarida belgilangan pay va ulushlardan tashkil topadi: u 8330-hisobvaraq kreditida va 4610 «Ustav kapitaliga ulushlar boʻyicha taʼsischilarning qarzlari» hisobvaraqi debetida aks ettiriladi (yoʻriqnomaning 347-bandi). Hissalar kiritilgani sari taʼsischilarning qarzi pul yoki mol-mulk bilan yopiladi. 8330-hisobvaraq boʻyicha analitik hisob har bir taʼsischi boʻyicha alohida yuritiladi.

MChJ uchun qonundagi ikkita qoida muhim. Ustav kapitalini oshirish haqidagi qaror malakali koʻpchilik — ishtirokchilar umumiy ovozlarining kamida uchdan ikki qismi bilan qabul qilinadi, agar ustavda bundan koʻproq talab etilmasa (MChJ toʻgʻrisidagi qonunning 17-moddasi). Kapital mol-mulk va taqsimlanmagan foyda hisobidan oshirilganda esa qaror faqat oldingi yil uchun tashqi audit xulosasi bilan tasdiqlangan moliyaviy hisobot asosida qabul qilinishi mumkin (18-modda). Bunday oshirish summasi sof aktivlar qiymati bilan ustav va zaxira kapitali yigʻindisi oʻrtasidagi farqdan oshmasligi kerak.

Qoʻshilgan kapital: 8410 va 8420 hisobvaraqlari

Qoʻshilgan kapital — aksiyalarni sotishdan olingan summalarning ularning nominal qiymatidan oshgan qismi. Hisob 8410 «Emissiya daromadi» va 8420 «Ustav kapitalini shakllantirishdagi kurs farqi» hisobvaraqlarida yuritiladi.

8410-hisobvaraq aksiyadorlik jamiyatlariga kerak: unda aksiyalar dastlabki sotilganda nominaldan yuqori narxda olingan mablagʻlar yigʻiladi. 8420-hisobvaraq ustav kapitaliga hissa xorijiy valyutada kiritilganda dolzarb: taʼsis hujjatlari roʻyxatdan oʻtgan sana va hissa haqiqatda kiritilgan sana oʻrtasidagi ijobiy kurs farqi daromadga emas, kapitalda qoladi (yoʻriqnomaning 351-bandi). Agar kompaniyangiz hissalari faqat soʻmda boʻlgan MChJ boʻlsa, bu hisobvaraqlar, ehtimol, boʻsh boʻladi.

Zaxira kapitali: 8510, 8520, 8530 hisobvaraqlari

Hisobvaraqlar rejasida zaxira kapitali ostida tabiati turlicha boʻlgan uchta hisobvaraq jamlangan: 8510 «Uzoq muddatli aktivlarni qayta baholash boʻyicha tuzatishlar», 8520 «Zaxira kapitali (fondi)» va 8530 «Tekinga olingan mulk».

Qayta baholash. Qayta baholanadigan mol-mulkning qiymati oshsa, oshgan summa shu mol-mulk hisobvaraqlari bilan bogʻlangan holda 8510-hisobvaraq kreditida aks ettiriladi (354-band). Qayta baholash kapitalni oshiradi, lekin pul keltirmaydi, shuning uchun uni joriy davr foydasi bilan adashtirmaslik kerak.

Zaxira fondi. U taʼsis hujjatlariga muvofiq foydadan shakllantiriladi: provodka — debet 8710, kredit 8520 (364-band). Fond mablagʻlari zararlarni qoplashga va boshqa qoplash manbalari boʻlmagan maqsadlarga sarflanishi mumkin (356-band). MChJda zaxira fondi ustavda nazarda tutilgan miqdorda tashkil etiladi, yillik ajratmalar miqdori ustavda belgilanadi va fond ustavda belgilangan miqdorga yetguncha sof foydaning besh foizidan kam boʻlishi mumkin emas (MChJ toʻgʻrisidagi qonunning 28-moddasi). Qonun uning vazifasini ham koʻrsatadi: zararlarni qoplash va ishtirokchi ulushini olish.

Tekinga olingan mulk 8530-hisobvaraq kreditida aks ettiriladi; bunday tushumlarning soliq oqibatlari soliq qonunchiligi bilan tartibga solinadi, ularni alohida tekshirish kerak.

Sotib olingan xususiy aksiyalar va ulushlar: 8600 hisobvaraqlari

8610 va 8620-hisobvaraqlar kontr-passiv: ular ustav kapitalini kamaytiradi va balansda ayriladigan summa sifatida koʻrsatiladi (360-band). Boshqa tashkilotlar, jumladan MChJlar uchun bu hisobvaraq boshqa ishtirokchilarga yoki uchinchi shaxsga berish uchun sotib olingan ustav kapitalidagi ulushni hisobga olishda ishlatiladi (361-band). Odatiy holat — ishtirokchi MChJdan chiqadi va kompaniya uning ulushini sotib oladi: ulush qayta sotilmaguncha yoki bekor qilinmaguncha kapitalga nisbatan «minus» belgisi bilan 8600-hisobvaraqda turadi.

Taqsimlanmagan foyda: 8710 va 8720 hisobvaraqlari

Taqsimlanmagan foyda ikkita hisobvaraqda yuritiladi: 8710 — hisobot davri natijasi, 8720 — oldingi yillarning jamgʻarilgan foydasi (qoplanmagan zarari).

Yozuvlar quyidagi tartibda boradi. Davr oxirida yakuniy yozuv bilan sof foyda 9900 «Yakuniy moliyaviy natija» hisobvaraqidan 8710 kreditiga, zarar esa 8710 debetiga olib boriladi. Keyin foydaning bir qismi zaxiraga (debet 8710, kredit 8520) va dividendlarga (debet 8710, kredit 6610 «Toʻlanadigan dividendlar») yoʻnaltiriladi. Taqsimlangandan keyingi qoldiq 8710-hisobvaraqdan 8720-hisobvaraqqa oʻtkaziladi.

Yil davomidagi harakatlarning shartli misoli

Quyidagi raqamlar shartli va faqat misol uchun. MChJ yil yakuni boʻyicha 100 000 000 soʻm sof foyda oldi. Ustav zaxira fondiga sof foydaning besh foizini ajratishni talab qiladi, ishtirokchilar 60 000 000 soʻm dividend toʻlashga qaror qildi.

• yakuniy moliyaviy natijani yopish: debet 9900, kredit 8710 — 100 000 000;
• zaxira fondi: debet 8710, kredit 8520 — 5 000 000;
• dividendlarni hisoblash: debet 8710, kredit 6610 — 60 000 000;
• qoldiqni oʻtkazish: debet 8710, kredit 8720 — 35 000 000.

Dividendlarga cheklovlar va odatiy xatolar

MChJda dividend hisoblashdan oldin qonundagi taqiqlarni tekshiring. Butun ustav kapitali toʻliq toʻlanmaguncha foydani taqsimlab boʻlmaydi (27-modda). Sof aktivlar qiymati ustav va zaxira kapitali yigʻindisidan kam boʻlsa yoki qaror natijasida kam boʻlib qolsa ham taqsimlab boʻlmaydi (27-modda). Toʻlash muddati ustavda yoki umumiy yigʻilish qarorida belgilanadi va foydani taqsimlash toʻgʻrisida qaror qabul qilingan kundan boshlab oltmish kundan oshmasligi kerak (26-modda).

Amalda koʻproq uchraydigan xatolar: taʼsischi hissasi valyutada boshqa kurs boʻyicha aks ettirilgan, farq esa 8420-hisobvaraq oʻrniga daromadga chiqarilgan; asosiy vositalar qayta baholanishi foyda sifatida taqsimlangan; dividend ishtirokchilar qarorisiz hisoblangan; sotib olingan ulush kontr-passiv 8600-hisobvaraqda emas, moliyaviy investitsiya sifatida yuritilgan; ustav talab qilsa ham zaxira fondi toʻldirilmagan.