Tashkilotlar oʻrtasida oʻzaro hisob-kitob: rasmiylashtirish, hisobvaraq-faktura va soliqlar

Fuqarolik kodeksi boʻyicha hisobga olish shartlari

• talablar qarshi — har bir taraf bir vaqtda boshqasining kreditori va qarzdori;
• talablar bir turdagi — odatda pulli (pulga qarshi pul);
• talab muddati kelgan, yoki u koʻrsatilmagan yoxud talab qilib olish payti bilan belgilangan (FKning 343-moddasi);
• hisobga olish uchun bir tarafning arizasi yetarli (FKning 343-moddasi) — qonun ikkinchi tarafning roziligini talab qilmaydi, lekin ariza unga yuborilishi kerak.

Hisobga olish qachon yoʻl qoʻyilmaydi

FKning 344-moddasi quyidagi talablarni hisobga olishni taqiqlaydi:

• daʼvo muddati oʻtgan talablar (umumiy muddat — uch yil, FKning 150-moddasi);
• fuqaro sogʻligʻiga yoki hayotiga yetkazilgan zararni qoplash toʻgʻrisidagi talablar;
• aliment undirish toʻgʻrisidagi talablar;
• umrbod taʼminlash sharti bilan uyni begonalashtirish toʻgʻrisidagi talablar;
• qonun yoki shartnomada nazarda tutilgan boshqa hollarda — shuning uchun avval shartnomaning oʻzida hisobga olish taqiqi yoʻqligini tekshiring.

Talabdan voz kechilganda hisobga olish

Agar kreditor talabni uchinchi shaxsga oʻtkazgan boʻlsa, qarzdor yangi kreditorning talabiga qarshi dastlabki kreditorga nisbatan oʻzining qarshi talabini hisobga olishga haqli. Shart: talab qarzdor talabdan voz kechish toʻgʻrisida xabarnoma olgan paytda mavjud boʻlgan asosda yuzaga kelgan va uning muddati xabarnoma olingunga qadar kelgan yoki koʻrsatilmagan yoxud talab qilib olish payti bilan belgilangan boʻlishi kerak (FKning 345-moddasi).

Oʻzaro hisob-kitob qanday rasmiylashtiriladi

• Hisob-kitoblarni solishtirish: qarshi qarzlar summalarini qayd etish uchun har bir shartnoma boʻyicha solishtirma dalolatnomani imzolash.
• Hisobga olish toʻgʻrisida ariza (bir tomonlama variant) yoki shartnomalar, hisobvaraq-fakturalar rekvizitlari va hisobga olish summasi koʻrsatilgan ikki tomonlama oʻzaro hisob-kitob dalolatnomasini tuzish.
• Sanani qayd etish: majburiyatlar hisobga olish summasida bekor boʻladi, qarz qoldigʻi pul bilan toʻlanadi.
• Hisobga olishni ikkala tarafning hisobida birlamchi hujjat asosida aks ettirish — birlamchi hujjatlarni elektron shaklda ham rasmiylashtirish mumkin («Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida»gi Qonunning 14-moddasi).
• Hisob-kitob valyutasini yodda tutish: mamlakat ichida tovar va xizmatlar uchun hisob-kitob va toʻlovlar soʻmda amalga oshiriladi («Valyutani tartibga solish toʻgʻrisida»gi Qonunning 9-moddasi), shuning uchun rezidentlar oʻrtasida hisobga olish soʻmdagi summalarda oʻtkaziladi.

Hisobga olish misoli

A kompaniyasi B kompaniyasiga 100 mln soʻmlik tovar yetkazib berdi, B esa A ga 60 mln soʻmlik transport xizmatlarini koʻrsatdi. Ikkala qarz ham pulli, toʻlov muddatlari kelgan — FKning 343-moddasi shartlari bajarilgan.

A B ga 60 mln soʻmga hisobga olish toʻgʻrisida ariza yuboradi. Shundan keyin A ning B oldidagi qarzi toʻliq soʻndiriladi, B ning A oldidagi qarzi esa 40 mln soʻmgacha kamayadi va pul bilan toʻlanadi. Yetkazib berish va xizmatlar boʻyicha QQSni har bir taraf hisobvaraq-fakturalar sanalari boʻyicha aks ettirgan (SKning 242-moddasi), shuning uchun hisobga olish soliq summalariga taʼsir qilmaydi — u faqat hisob-kitoblarni yopadi.

Hisobga olishda QQS va hisobvaraq-fakturalar

Hisobga olish — yangi realizatsiya emas, toʻlov usuli. QQS uchun realizatsiya aylanmasi hisobvaraq-faktura yozilgan sanada yoki agar u oldinroq boʻlsa, tovar joʻnatilgan sanada, xizmatlar boʻyicha esa hisobvaraq-faktura yoki xizmat koʻrsatilganini tasdiqlovchi boshqa hujjat rasmiylashtirilgan sanada yuzaga keladi (SKning 242-moddasi). Yaʼni sotuvchida QQS qarz keyinchalik qanday soʻndirilishidan — pul yoki hisobga olish orqali — qatʼi nazar joʻnatishda hisoblanadi.

Xaridorda QQS SKning 266-moddasi shartlari bir vaqtda bajarilganda hisobga olinadi: tovarlar soliqqa tortiladigan faoliyatda ishlatiladi, roʻyxatdan oʻtgan QQS toʻlovchisidan soliq alohida ajratilgan hisobvaraq-faktura bor. Ichki chegirma uchun pul bilan toʻlov bu roʻyxatda koʻrsatilmagan, shuning uchun hisobvaraq-fakturalar toʻgʻri rasmiylashtirilgan boʻlsa, qarzni hisobga olish chegirmani toʻsmaydi.

• istisno — nol stavkadagi eksport: kirim QQSni hisobga olish uchun eksport qilinadigan tovarlar xorijiy xaridor tomonidan toʻlanganini tasdiqlovchi bank koʻchirmasi kerak (SKning 266-moddasi), shuning uchun eksport tushumini hisobga olish yoʻli bilan soʻndirish chegirma huquqidan mahrum qilishi mumkin;
• hisobga olish uchun ikkala tarafda toʻgʻri rasmiylashtirilgan elektron hisobvaraq-fakturalar kerak — ularsiz na chegirma, na realizatsiya tasdigʻi boʻladi.

Norezident bilan hisobga olish: soliqlar va valyuta nazorati

• Toʻlov manbaidagi soliq. Norezident daromadlariga nisbatan qarshi bir turdagi talabni hisobga olish daromad toʻlash hisoblanadi (SKning 354-moddasi). Agar daromad oʻzaro hisob-kitob yoʻli bilan toʻlangan boʻlsa, soliq agenti hisoblangan summadagi soliqni budjetga toʻlashi shart.
• Repatriatsiya. Norezident majburiyatini qarshi bir turdagi talabni hisobga olish yoʻli bilan bekor qilish tashqi savdo operatsiyalari boʻyicha aktivlarni repatriatsiya qilish usullaridan biri hisoblanadi («Valyutani tartibga solish toʻgʻrisida»gi Qonunning 11-moddasi).
• Muddatlar. Agar repatriatsiya muddati norezident majburiyati yuzaga kelgan sanadan 180 kunga oshib ketsa, operatsiya kapital harakati operatsiyasi sifatida tasniflanadi (11-modda); repatriatsiyani taʼminlamaslik uchun summaga nisbatan foizlarda jarimalar nazarda tutilgan (11¹-modda).

Koʻp uchraydigan xatolar

• uch yillik daʼvo muddati oʻtgan talabni hisobga olish;
• ariza yoki dalolatnomaning yoʻqligi — bunda hisobda «osilib qolgan» debitorlik va kreditorlik qarzlari qoladi;
• QQS nol stavkasi va repatriatsiya oqibatlarini baholamasdan eksport tushumini hisobga olish;
• xorijiy kontragent bilan hisobga olishda unutilgan toʻlov manbaidagi soliq;
• shartnomada toʻgʻridan-toʻgʻri taqiq boʻlganda hisobga olish.