MHXS (IAS) 21 «Valyuta kurslari oʻzgarishining taʼsiri»: asosiy talablar va misollar

Funksional valyuta va taqdim etish valyutasi

Funksional valyuta — tashkilot faoliyat yuritadigan asosiy iqtisodiy muhit valyutasi (8-band). Odatda bu kompaniya asosan pul topadigan va sarflaydigan muhit (9-band). Boshqa har qanday valyuta xorijiy hisoblanadi. Taqdim etish valyutasi — hisobot taqdim etiladigan valyuta; tashkilot uni istalgan valyutada taqdim etishi mumkin (38-band).

• asosiy belgilar (9-band): sotish narxlariga eng koʻp taʼsir qiladigan valyuta, raqobati va tartibga solinishi narxlarni belgilaydigan mamlakat valyutasi hamda mehnat va materiallar xarajatlari asosan shakllanadigan valyuta;
• qoʻshimcha belgilar (10-band): moliyalashtirish jalb qilinadigan valyuta va operatsion faoliyatdan pul odatda saqlanadigan valyuta;
• belgilar bir-biriga zid boʻlsa, rahbariyat oʻz mulohazasini qoʻllaydi va operatsiyalar iqtisodiy mazmunini eng toʻgʻri aks ettiradigan valyutani tanlaydi (12-band);
• tanlangandan keyin funksional valyuta faqat asosiy operatsiyalar va holatlar oʻzgarganda oʻzgaradi (13-band), oʻzgarish esa istiqbolli tarzda hisobga olinadi (35-band).

Operatsiyalarni dastlabki tan olish

Xorijiy valyutadagi operatsiya dastlabki tan olishda operatsiya sanasidagi joriy ayirboshlash kursi boʻyicha funksional valyutada aks ettiriladi (21-band). Operatsiya sanasi — MHXS boʻyicha tan olish mezonlari birinchi marta bajarilgan sana (22-band).

Amaliyot uchun standart taxminiy kursga ruxsat beradi — masalan, davrdagi barcha operatsiyalar uchun haftalik yoki oylik oʻrtacha kurs. Lekin kurs sezilarli tebransa, oʻrtacha kursni qoʻllash notoʻgʻri (22-band). Bir nechta kurs mavjud boʻlsa, baholash sanasida kelgusi pul oqimlari boʻyicha hisob-kitob qilinishi mumkin boʻlgan kurs olinadi (26-band).

Hisobot sanasida qayta hisoblash: monetar va nomonetar moddalar

Monetar moddalar — naqd valyuta, shuningdek qatʼiy belgilangan yoki aniqlanadigan valyuta birliklarida olinadigan yoki toʻlanadigan aktivlar va majburiyatlar (8-band): hisobvaraqlardagi pul, debitorlik va kreditorlik qarzlari, qarzlar. Har bir hisobot davri oxirida (23-band):

• monetar moddalar hisobot sanasidagi kurs boʻyicha qayta hisoblanadi;
• tarixiy qiymat boʻyicha baholanadigan nomonetar moddalar (asosiy vositalar, zaxiralar, olingan boʻnaklar) — operatsiya sanasidagi kurs boʻyicha, yaʼni qayta hisoblanmaydi;
• adolatli qiymat boʻyicha baholanadigan nomonetar moddalar — u aniqlangan sanadagi kurs boʻyicha.

Kurs farqlarini qayerda tan olish kerak

• Monetar moddalar boʻyicha kurs farqlari — hisob-kitobda yoki yangi kurs boʻyicha qayta hisoblashda — ular yuzaga kelgan davrning foyda yoki zararida tan olinadi (28-band).
• Agar operatsiya boʻyicha hisob-kitob oʻsha davrda oʻtsa, butun farq shu davrda tan olinadi; keyingi davrda boʻlsa — hisob-kitobgacha har bir davr shu davrdagi kurs oʻzgarishini aks ettiradi (29-band).
• Nomonetar modda boʻyicha foyda yoki zararning valyuta komponenti asosiy summaga ergashadi: foydaning oʻzi u yerga olib borilsa, boshqa umumlashgan daromadga, masalan IAS 16 boʻyicha qayta baholashda, aks holda — foyda yoki zararga (30-band).
• Xorijiy boʻlinmaga sof investitsiyalarning bir qismi boʻlgan monetar modda boʻyicha farqlar konsolidatsiyalangan hisobotda dastlab boshqa umumlashgan daromadda tan olinadi (32-band).

Misol: toʻlov kechiktirilgan import

Funksional valyutasi soʻm boʻlgan kompaniya xorijiy yetkazib beruvchidan 10 000 dollarlik uskunani uch oydan keyin toʻlash sharti bilan oladi, hisobot sanasi esa yetkazib berish va toʻlov oraligʻiga toʻgʻri keladi.

Yetkazib berish sanasida uskuna ham, kreditorlik qarzi ham shu sanadagi kurs boʻyicha aks ettiriladi (21-band). Hisobot sanasida qarz — monetar modda — hisobot sanasidagi kurs boʻyicha qayta hisoblanadi, farq esa foyda yoki zararga olib boriladi (23, 28-bandlar). Uskuna — tarixiy qiymatdagi nomonetar modda — yetkazib berish sanasidagi kursda qoladi. Keyingi davrda toʻlovda yana bir kurs farqi yuzaga keladi — hisobot sanasi va toʻlov sanasi orasidagi kurs oʻzgarishi uchun (29-band).

Taqdim etish valyutasiga qayta hisoblash

Agar hisobot boshqa valyutada taqdim etilsa — masalan, soʻmdagi kompaniya xorijiy investor uchun dollarda hisobot tayyorlasa, — 39-band tartibi qoʻllanadi:

• har bir moliyaviy holat toʻgʻrisidagi hisobotning aktiv va majburiyatlari, qiyosiy maʼlumotlar bilan birga — hisobot sanasidagi kurs boʻyicha;
• daromad va xarajatlar — operatsiyalar sanalaridagi kurslar boʻyicha; kurs sezilarli tebranmagan boʻlsa, amalda davr uchun oʻrtacha kursga ruxsat beriladi (40-band);
• yuzaga keladigan barcha kurs farqlari — boshqa umumlashgan daromadda; toʻplangan summa xorijiy boʻlinma chiqib ketguncha kapitalning alohida komponenti sifatida koʻrsatiladi (39, 41-bandlar);
• xorijiy boʻlinma chiqib ketganda toʻplangan farqlar kapitaldan foyda yoki zararga qayta tasniflanadi (48-band).