MHXS boʻyicha hisob siyosati: tuzilishi va nimalarni kiritish (namuna)

Hisob siyosati nima va talablar qayerdan keladi

Asos — ikkita standart. IAS 8 hisob siyosatini qanday tanlash va oʻzgartirishni, shuningdek hisob baholaridagi oʻzgarishlar va xatolarni tuzatishni belgilaydi. IAS 1 siyosatlarni hisobot izohlarida ochib berishni talab qiladi. Keyinchalik IAS 1 ning hisobotni taqdim etishga oid umumiy talablarining bir qismi IAS 8 ga koʻchirildi: 2024-yil aprelida IFRS 18 chiqarilgach, IAS 8 ga haqqoniy taqdim etish, MHXSga muvofiqlik, faoliyatning uzluksizligi, hisoblash usuli tushunchalari hamda hisob siyosatini tanlash va qoʻllashni ochib berish kirdi. Hisobot davringiz uchun qaysi tahrir amal qilishini IFRS 18 kuchga kirish sanasiga qarab tekshiring.

Oʻzbekistonda mahalliy asos ham bor. Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisidagi qonun buxgalteriya hisobi subyektlari MHXSni qonunchilikda belgilangan tartibda qoʻllashi mumkinligini aniq nazarda tutadi. Soliq hisob siyosati esa alohida hujjat, u haqida quyida.

Siyosatni tanlash ierarxiyasi: hujjatning asosiy qoidasi

Nizomning birinchi bloki — tanlash qoidasi. Agar MHXS standarti yoki sharhi operatsiya, voqea yoki holatga bevosita tegishli boʻlsa, aynan shu standart qoʻllanadi va bu yerda tanlov yoʻq. Nizom faqat standart ruxsat bergan variantlardan qaysi birini tanlaganingizni qayd etishi kerak (masalan, asosiy vositalar hisobi modeli yoki zaxiralarni baholash usuli).

Vaziyat uchun standart boʻlmasa, rahbariyat kasbiy mulohazadan foydalanadi va oʻrinli hamda ishonchli maʼlumot beradigan siyosat ishlab chiqadi. Bunda manbalar ustuvorlik kamayish tartibida qoʻllanadi: avval oʻxshash masalalar boʻyicha standartlar talablari va tushuntirishlari, keyin Konseptual asosdagi taʼriflar, tan olish mezonlari va baholash konsepsiyalari. Bunday holatlar uchun nizomda tartib nazarda tutish foydali: asoslashni kim tayyorlaydi, kim tasdiqlaydi, manbaga havola qanday qayd etiladi.

Nizomning tavsiya etiladigan tuzilmasi

MHXS yagona majburiy shakl belgilamaydi, shuning uchun tuzilmani kompaniya oʻzi belgilaydi. Amalda quyidagi tartib yaxshi ishlaydi:

• umumiy qoidalar: hisobotni tayyorlash asosi, MHXSga muvofiqlik toʻgʻrisida bayonot, funksional va taqdim etish valyutasi, faoliyat uzluksizligi farazi, hisoblash usuli;
• muhim mulohazalar va baholardagi noaniqlik manbalari: aynan qaysi masalalar rahbariyat qarorini talab qiladi;
• tushum: bajarish majburiyatlari qanday aniqlanadi, tan olish lahzasi, chegirmalar va oʻzgaruvchan haq hisobi;
• asosiy vositalar va nomoddiy aktivlar: hisob modeli, foydali xizmat muddatlari, amortizatsiya usuli, xarajatlarni kapitallashtirish mezonlari;
• ijara, zaxiralar, moliyaviy instrumentlar: tanlangan yondashuvlar, tasniflash mezonlari, qadrsizlanish;
• rezervlar, xodimlarga haq toʻlash, foyda soligʻi, shu jumladan kechiktirilgan soliq;
• valyuta operatsiyalari, davlat yordami, qarz xarajatlari, hisobot sanasidan keyingi voqealar;
• siyosatni qayta koʻrib chiqish tartibi: uni kim va qachon oʻzgartiradi, oʻzgarish qanday rasmiylashtiriladi.

Siyosatni izohlarda qanday ochib berish kerak

Nizom ichki hujjat, izohlar esa hisobotning ochiq qismi. Hisobot toʻplamiga izohlar kiradi, ularda muhim hisob siyosatlarining qisqa bayoni va boshqa tushuntirish maʼlumotlari keltiriladi. Hisoboti MHXSga muvofiq boʻlgan kompaniya izohlarda bunday muvofiqlik haqida aniq va shartsiz bayonot berishi shart. Hisobotni MHXSga muvofiq deb faqat standartlarning barcha talablari bajarilgan taqdirdagina taʼriflash mumkin.

Muhim jihat: 2021-yildagi tuzatishlardan soʻng kompaniyadan barcha siyosatlarni emas, balki hisob siyosati boʻyicha muhim maʼlumotni ochib berish talab qilinadi. Shuning uchun standart matnining oddiy qayta hikoyasi izohlarga kerak emas; sizda tanlov boʻlgan, mulohaza qoʻllangan yoki operatsiyalar biznesingizga xos boʻlgan siyosatlar kerak. Amaliy usul: nizomni olib, har bir boʻlimda aynan nima «sizniki» ekanini belgilab chiqing.

Siyosat oʻzgarishi, baho oʻzgarishi va xato: uch xil holat

Nizomga bu uch vaziyatni ajratadigan boʻlim kiritgan maʼqul, chunki ular turlicha aks ettiriladi.

Hisob siyosatidagi oʻzgarish retrospektiv qoʻllanadi, faqat bu amalda imkonsiz boʻlsa yoki boshqa standart alohida oʻtish qoidalarini belgilasa, bundan mustasno. Hisob bahosining oʻzgarishi yangi maʼlumot yoki yangi holatlardan kelib chiqadi va perspektiv aks ettiriladi: oʻzgarish davrining foyda yoki zararida, agar kelgusi davrlarga ham taʼsir qilsa, ularda ham. Oldingi davrlarning muhim xatolari, agar ularning taʼsirini aniqlash amalda mumkin boʻlsa, taqqoslanadigan koʻrsatkichlarni qayta hisoblash orqali retrospektiv tuzatiladi.

Odatiy xato — aktivning foydali xizmat muddatini qayta koʻrishni siyosat oʻzgarishi sifatida koʻrsatib, oʻtgan davrlarni qayta hisoblash. Nizomda buxgalter bir holatni ikkinchisidan ajratadigan mezonlar va rahbariyat bilan kelishish tartibi boʻlishi kerak.

MHXS boʻyicha hisob siyosati va soliq hisob siyosati

Soliq solish maqsadlaridagi hisob siyosatini Soliq kodeksi alohida belgilashni talab qiladi. Uni soliq toʻlovchi mustaqil belgilaydi va erkin shaklda tasdiqlanadi; majburiy elementlar orasida foyda soligʻini hisoblash uchun xarajatlarni chiqarish usullari va QQSni hisobga olish usullari bor (SK 77-moddasi). Uni MHXS nizomi bilan bitta hujjatga birlashtirish shart emas: maqsadlari boshqa, tan olish va baholash qoidalari esa farq qiladi.

Agar kompaniya milliy standartlar boʻyicha hisob yuritsa va parallel ravishda MHXS boʻyicha hisobot tayyorlasa, uchta hujjatni yuritish qulay: BHMS boʻyicha hisob siyosati, soliq hisob siyosati va MHXS nizomi, ular orasida esa farqlar jadvalini yuritish. Bu hisobotni transformatsiya qilishning ham asosi.

Odatiy xatolar va joriy etish tartibi

Auditor nizomlarda koʻpincha bir xil kamchiliklarni topadi: matn standartdan koʻchirilgan, variantlar tanlanmagan; muhimlik va kapitallashtirish mezonlari aniqlanmagan; masʼullar va qayta koʻrib chiqish tartibi yoʻq; izohlardagi siyosat nizomga mos kelmaydi; oʻzgarishlar taqqoslanadigan maʼlumotlarni qayta hisoblamasdan qoʻllangan.

Joriy etish tartibi oddiy: hisobot moddalari va operatsiyalar roʻyxatini tuzing, har biri boʻyicha tegishli standartni toping, tanlov va asoslashni qayd eting, nizomni rahbar buyrugʻi bilan tasdiqlang, tekshiruv boshlanishidan oldin auditor bilan kelishing va maʼlumotlarni hisobga kiritadigan xodimlarga yetkazing. Hujjatni har bir yangi turdagi operatsiya paydo boʻlganda va yangi standartlar kuchga kirganda qayta koʻrib chiqing.