IAS 37: zararli shartnomalar — qachon zaxira yaratiladi

Qaysi shartnoma zararli hisoblanadi

Standart zararli shartnomani ikki kattalikni solishtirish orqali belgilaydi: majburiyatlarni bajarish uchun muqarrar xarajatlar va kompaniya shu shartnoma boʻyicha olishni kutayotgan iqtisodiy naf. Birinchisi ikkinchisidan oshsa, shartnoma zararli.

Kalit soʻz — «muqarrar». Shartnomani qarshi tomonga kompensatsiya toʻlamasdan bekor qilish mumkin boʻlsa, uning boʻyicha majburiyat amalda yoʻq. Standartning oʻzida misol keltirilgan: koʻpgina shartnomalar, masalan, ayrim oddiy xarid buyurtmalarini kompensatsiya toʻlamasdan bekor qilish mumkin va bunda hech qanday javobgarlik yuzaga kelmaydi.

Kutilganidan kamroq foyda keltiradigan oddiy shartnoma zararli hisoblanmaydi: zarar aynan shartnomaning oʻzidan kelib chiqishi kerak. Zararli boʻlib qolmagan ijro etiladigan shartnomaga esa IAS 37 qoidalari qoʻllanmaydi.

• Shartnoma boʻyicha tushum (kutilayotgan naf) uni bajarish xarajatlaridan kam.
• Shartnomadan faqat kompensatsiya yoki jarima toʻlab chiqish mumkin yoki umuman mumkin emas.
• Zarar hisobot sanasigacha sodir boʻlgan voqealardan kelib chiqqan, kelajak rejalaridan emas.

Zaxira qachon tan olinadi

Kompaniyada zararli shartnoma boʻlsa, uning boʻyicha mavjud javobgarlik baholangan majburiyat (zaxira) sifatida tan olinadi va baholanadi. Tan olish payti shu: zararli yetkazib berish yoki ishlar amalda bajarilishini kutish shart emas.

Muhim chegara: boshqa sabablarga koʻra kelajakdagi operatsion zararlar uchun zaxira yaratib boʻlmaydi, chunki hisobot sanasida majburiyat mavjud emas. Istisno — aynan zararli shartnomalarga tegishli zararlar. Shuning uchun biznes boʻyicha umumiy xarajatlar oʻsishi zaxira yaratmaydi; zaxira bajarilishi foydadan qimmat boʻlgan muayyan shartnoma uchun yaratiladi.

Muqarrar xarajatlarni qanday hisoblash

Zaxira summasi butun prognoz qilingan zarar emas, shartnomadan chiqishning eng kam sof qiymatidir. Standart uni ikki kattalikdan kichigi sifatida belgilaydi: shartnomani bajarish xarajatlari va uni bajarmaslik natijasida yuzaga keladigan kompensatsiyalar yoki jarimalar.

Bajarish xarajatlari — shartnoma bilan bevosita bogʻliq xarajatlar. 2020-yilgi oʻzgartirish ularga nafaqat qoʻshimcha xarajatlar, balki bajarish bilan bevosita bogʻliq boshqa xarajatlarning taqsimlangan ulushi ham kirishini aniqlashtirdi. Oʻzgartirish 2022-yil 1-yanvardan boshlanadigan hisobot davrlarida qoʻllanadi.

• Bajarishning qoʻshimcha xarajatlari — masalan, bevosita mehnatga haq toʻlash va xomashyo.
• Shartnomalarni bajarish bilan bevosita bogʻliq xarajatlarni taqsimlash — masalan, shu shartnomani bajarishda foydalaniladigan asosiy vositalar amortizatsiyasi.

Hisoblash misoli (shartli raqamlar)

Misol shartli. Kompaniya tovar partiyasini 100 000 shartli birlikka yetkazib berishga majbur. Hisobot sanasiga kelib ishlab chiqarish va yetkazishning bevosita xarajatlari 120 000 shartli birlik boʻlishi ayon boʻldi. Kutilayotgan naf — 100 000, bajarish xarajatlari — 120 000, shuning uchun shartnoma zararli, bajarishning sof qiymati esa 20 000.

Shartnomani 8 000 neustoyka toʻlab bekor qilish mumkin boʻlsa, undan chiqish bajarishdan arzonroq. Muqarrar xarajatlar kichik kattalikka — 8 000 ga teng, zaxira shu summaga yaratiladi. Shartnomani bekor qilish mumkin boʻlmasa yoki neustoyka bajarishning sof qiymatidan yuqori boʻlsa (aytaylik, 30 000), zaxira 20 000 ga teng.

Pul toʻlovlari vaqt boʻyicha choʻzilgan va pulning vaqt qiymati taʼsiri muhim boʻlsa, zaxira kutilayotgan xarajatlarning joriy qiymatiga teng. Diskontlash stavkasi soliq solishdan oldingi stavka boʻlib, pulning vaqt qiymatini joriy bozor baholashini va majburiyatga xos xavflarni aks ettiradi; pul oqimlari prognozida hisobga olingan xavflar stavkaga ikkinchi marta kiritilmaydi.

Zaxiradan oldin aktivlarning qadrsizlanishi

Tartib muhim: zararli shartnoma boʻyicha alohida zaxira yaratishdan oldin kompaniya shu shartnomani bajarish uchun ishlatiladigan aktivlarning qadrsizlanishidan zararni tan oladi. Gap shartnomaga biriktirilgan uskuna, zaxiralar va boshqa aktivlar haqida; qadrsizlanish 36-son BHXS boʻyicha baholanadi.

Shunda zarar ikki marta aks ettirilmaydi: avval shartnoma orqali qaytmaydigan aktivlar qiymati hisobdan chiqariladi, majburiyatning qolgan qismi esa zaxirada aks etadi.

Kompaniya nima qilishi kerak: tartib va tipik xatolar

Shartnomalarni har bir hisobot sanasida tekshiring, faqat yil yopilganda emas: shartnomani zararli qiladigan narx, kurs va muddatlar oʻzgarishi. Zarar belgisi bor har bir shartnoma uchun kutilayotgan naf hisobi, bajarish xarajatlari hisobi va shartnomadan chiqish shartlarining hujjatlashtirilgan bahosi kerak.

Izohlarda har bir zaxira sinfi boʻyicha majburiyat xarakterining qisqacha tavsifi va iqtisodiy naf chiqib ketishining kutilayotgan muddati ochib beriladi; summa yoki muddat bilan bogʻliq noaniqliklar hamda muhim farazlar ham keltiriladi.

• Zararlilik belgisi bor shartnomalar reyestrini tuzish: oʻzgarmas narx va oʻsayotgan xarajatlar, uzoq muddatli yetkazib berishlar.
• Shartnoma doirasida naf va bajarish xarajatlarini, shu jumladan bevosita bogʻliq taqsimlangan xarajatlarni baholash.
• Chiqish shartlarini aniqlash: kompensatsiyalar, jarimalar, sanksiyasiz bekor qilish huquqi.
• Ikki kattalikdan kichigini tanlash, vaqt taʼsiri muhim boʻlsa diskontlash va zaxirani aks ettirish.
• Zaxiradan oldin shartnomaga biriktirilgan aktivlar qadrsizlanishini tekshirish.
• Tipik xatolar: muayyan shartnoma oʻrniga biznesning umumiy zarari uchun zaxira; neustoyka bilan solishtirmasdan zararning toʻliq summasiga zaxira; taqsimlangan xarajatlarni hisobdan chiqarib qoʻyish; keyingi hisobot sanasida qayta koʻrib chiqmaslik.