MHXS boʻyicha kapitaldagi oʻzgarishlar toʻgʻrisida hisobot: shakli va xatolar

Standart nimani talab qiladi

Asos — IAS 1 «Moliyaviy hisobotni taqdim etish». Davr uchun kapitaldagi oʻzgarishlar hisoboti toʻliq toʻplamning majburiy elementi: u hisobot komponentlari roʻyxatida alohida nomlangan va oldingi yil uchun taqqoslama maʼlumotlar bilan birga taqdim etiladi.

Hisobot mazmuni IAS 1 ning 106-bandida ochib berilgan. Kapitalning har bir komponenti uchun davr boshi va oxiridagi balans qiymatini solishtirish kerak; unda kamida foyda yoki zarardan, boshqa yalpi daromaddan va egalar bilan ularning egalik sifatidagi operatsiyalaridan kelib chiqqan oʻzgarishlar alohida koʻrsatiladi. Yaʼni «yil davomida kapital oʻzgarishi» degan bitta yigʻma qator yaramaydi: oʻzgarishlar har bir tarkibiy qism boʻyicha koʻrinishi kerak.

Shakl: ustunlar — kapital komponentlari, qatorlar — hodisalar

Amalda hisobot matritsa koʻrinishida tuziladi. Ustunlarda kompaniyada mavjud kapital komponentlari turadi. Tarkib kapital tuzilmasiga bogʻliq, odatda quyidagilar:

• ustav (aksiyadorlik) kapitali;
• qoʻshilgan kapital (emissiya daromadi), agar mavjud boʻlsa;
• zaxiralar — masalan, qayta baholash zaxirasi yoki valyuta qayta hisoblash zaxirasi, agar kompaniya ularni shakllantirsa;
• taqsimlanmagan foyda;
• bosh kompaniya egalariga tegishli kapital yakuni va nazorat qilmaydigan ishtirokchilar ulushi — konsolidatsiyalangan hisobot uchun.

Qaysi qatorlarni koʻrsatish kerak

Qatorlar davr davomida yuqoridan pastga joylashtiriladi. Odatdagi tartib:

• davr boshidagi qoldiq (qayta hisoblashdan oldin);
• hisob siyosati oʻzgargani va oʻtgan yillar xatolari tuzatilgani sababli tuzatishlar — alohida qator, undan keyin davr boshidagi qayta hisoblangan qoldiq;
• davr uchun foyda yoki zarar — taqsimlanmagan foyda ustuniga;
• davr uchun boshqa yalpi daromad — komponentlar boʻyicha: qayta baholash, qayta hisoblashdagi kurs farqlari va boshqalar tegishli zaxiralarga;
• egalar bilan operatsiyalar: kapitalga badallar, ulushlarni chiqarish va sotib olish, dividendlar va boshqa taqsimotlar;
• komponentlar oʻrtasidagi oʻtkazmalar, masalan qayta baholash zaxirasini taqsimlanmagan foydaga oʻtkazish;
• davr oxiridagi qoldiq.

Taqsimlanmagan foyda, dividendlar va zaxiralar oʻrtasidagi oʻtkazmalar

MHXS da taqsimlanmagan foyda buxgalteriya dasturidagi «qoldiq» emas, balki barcha davrlar harakatining natijasi: egalarga taqsimotlarni chegirgandan keyingi jamgʻarilgan natija. Davr foydasi uning ustuniga foyda yoki zarar toʻgʻrisidagi hisobotdan tushadi; dividendlar va egalarga boshqa taqsimotlar uni kamaytiradi, lekin foyda yoki zarar tarkibida emas, balki egalar bilan operatsiyalar blokida koʻrsatiladi.

Boshqa yalpi daromad foyda orqali emas, alohida zaxiralarga oʻtadi. Standart qayta baholash zaxirasining bir qismini aktivdan foydalanilgan sari yoki u chiqib ketganda taqsimlanmagan foydaga oʻtkazishga ruxsat beradi — bunday oʻtkazma kapital ichida alohida qatorda koʻrsatiladi va uning umumiy yakunini oʻzgartirmaydi.

Retrospektiv tuzatishlar va uchinchi balans

Kompaniya hisob siyosatini retrospektiv oʻzgartirsa yoki oʻtgan davrlarning jiddiy xatosini tuzatsa, bu davr boshidagi kapitalga taʼsir qiladi. Qoidalar IAS 8 da: siyosat oʻzgarishlari retrospektiv qoʻllaniladi, jiddiy xatolar esa ular yuz bergan davr uchun taqqoslama maʼlumotlarni qayta hisoblash yoʻli bilan tuzatiladi.

Bunday holda IAS 1 oldingi taqqoslama davr boshiga moliyaviy holat toʻgʻrisida qoʻshimcha hisobot («uchinchi balans») talab qiladi. Kapitaldagi oʻzgarishlar hisoboti u bilan mos kelishi kerak: qayta hisoblash qatoridagi tuzatish summasi qayta hisoblashdan oldingi va keyingi kapital oʻrtasidagi farqqa teng.

Balans bilan solishtirish va tekshirish tartibi

Asosiy tekshiruv oddiy: davr oxiridagi har bir ustun yakuni moliyaviy holat toʻgʻrisidagi hisobotdagi kapitalning tegishli moddasiga, foyda va boshqa yalpi daromad esa foyda yoki zarar toʻgʻrisidagi hisobotga mos kelishi kerak. Tavsiya etiladigan tartib:

• avval foyda yoki zarar va boshqa yalpi daromad hisobotini yopish;
• soʻng kapitalning har bir komponenti boʻyicha harakatni qoldiqlar boʻyicha emas, hisobvaraqlar aylanmalari boʻyicha yigʻish;
• ustunlarning yakuniy qoldiqlarini balans bilan solishtirish;
• taqqoslama maʼlumotlar oʻtgan yilning tasdiqlangan hisobotiga mos kelishini yoki farq qayta hisoblash qatori bilan tushuntirilganini tekshirish;
• egalar bilan har bir operatsiya ishtirokchilar yoki aksiyadorlar qarori bilan tasdiqlanganiga ishonch hosil qilish.

Misol: shartli raqamlarda solishtirish

Misol shartli, summalar tasvir uchun oʻylab topilgan. Yil boshidagi kapital: ustav 100, taqsimlanmagan foyda 300, jami 400. Yil davomida foyda 150, qayta baholash boʻyicha boshqa yalpi daromad 20 (qayta baholash zaxirasiga), dividendlar 90, ustav kapitaliga badal 50.

Yil oxiridagi taqsimlanmagan foyda: 300 + 150 − 90 = 360. Ustav kapitali: 100 + 50 = 150. Qayta baholash zaxirasi: 0 + 20 = 20. Jami kapital: 150 + 360 + 20 = 530; tekshiruv — 400 + 150 + 20 − 90 + 50 = 530. Bu summa balansdagi «Kapital» boʻlimi yakuniga mos kelishi shart.

Koʻp uchraydigan xatolar

Hisobotni tayyorlashdagi odatiy xatolar:

• komponentlar va manbalar boʻyicha taqsimlamasdan faqat kapitalning umumiy oʻzgarishini koʻrsatish;
• dividendlarni egalarga taqsimot sifatida emas, xarajatlar tarkibida koʻrsatish;
• hisob siyosati oʻzgarganda yoki xato tuzatilganda qayta hisoblangan boshlangʻich qoldiqni unutish;
• boshqa yalpi daromadni zaxiralarni chetlab, taqsimlanmagan foydaga oʻtkazish;
• taqqoslama maʼlumotlarni oʻtgan yil hisoboti bilan kelishmaslik;
• zaxiralarning tarkibi va vazifasini izohlarda ochib bermaslik.