IAS 38: ishlab chiqish va dasturiy taʼminot xarajatlari — qachon kapitallashtirish

Loyihaning ikki bosqichi: tadqiqot va ishlab chiqish

Standart ichki aktivni yaratishni ikki bosqichga — tadqiqot bosqichi va ishlab chiqish bosqichiga ajratishni talab qiladi (52-band). Qolgan hamma narsa shunga bogʻliq, chunki bosqichlarning rejimlari qarama-qarshi.

Tadqiqot bosqichi xarajatlarini kapitallashtirib boʻlmaydi: tadqiqotdan vujudga keladigan nomoddiy aktiv tan olinmaydi, xarajatlar esa yuzaga kelgan davrda xarajat sifatida tan olinadi (54-band). Standart tadqiqot faoliyatiga, xususan, materiallar, qurilmalar, mahsulotlar, jarayonlar, tizimlar yoki xizmatlar uchun muqobillarni izlashni kiritadi (56-band). Dastur uchun bular odatiy loyihadan oldingi ishlar: arxitektura va texnologiyalarni solishtirish, yondashuvni tanlash uchun prototiplar, gipotezalarni baholash.

Ishlab chiqishga standart, jumladan, yangi yoki takomillashtirilgan mahsulotlar, jarayonlar, tizimlar yoki xizmatlar uchun tanlangan muqobilni loyihalash, yaratish va sinovdan oʻtkazishni kiritadi (59-band). Dastur uchun bu — yoʻnalish allaqachon tanlangan, kelishilgan yechim ustidagi ish.

Muhim izoh: agar kompaniya loyiha ichida tadqiqotni ishlab chiqishdan ajrata olmasa, butun loyiha faqat tadqiqot bosqichida deb hisoblanadi, yaʼni xarajatlar xarajatga chiqariladi (53-band). Shuning uchun ajratishni hisobga oldindan joylash kerak — trekerda alohida loyihalar yoki vazifalar, vaqt uchun alohida kodlar.

Kapitallashtirishning oltita mezoni

Ishlab chiqishdan hosil boʻladigan nomoddiy aktiv kompaniya barcha oltita shartni bir vaqtda koʻrsata olgandagina tan olinadi (57-band). Ularni har bir loyiha boʻyicha tekshirish, tasdiqlovchi hujjatlarni esa loyiha papkasida saqlash kerak.

• Texnik amalga oshirish imkoniyati: kompaniya dasturni foydalanish yoki sotish uchun yaroqli holatga keltirish mumkinligini koʻrsatadi (57(a)-band). Tasdiq — arxitektura yechimi, prototip natijalari, texnik rahbar xulosasi.
• Aktivni tugatish va undan foydalanish yoki uni sotish niyati (57(b)-band). Tasdiq — rahbariyat qarori, tasdiqlangan loyiha va byudjet.
• Aktivdan foydalanish yoki uni sotish qobiliyati (57(c)-band). Masalan, joriy etish jamoasi, savdo kanallari yoki ishlatish uchun oʻz infratuzilmasi bor.
• Kelgusidagi iqtisodiy naflar: aktiv ularni qanday keltirishini koʻrsatish kerak, jumladan mahsulot uchun bozor mavjudligini yoki dastur ichki boʻlsa, uning kompaniya uchun foydaliligini (57(d)-band). Naflar IAS 36 tamoyillari boʻyicha baholanadi (60-band) — bu tushum yoki tejam prognozi, optimistik taqdimot emas.
• Resurslarning yetarliligi: ishlab chiqishni yakunlash va keyin foydalanish yoki sotish uchun texnik, moliyaviy va boshqa resurslar (57(e)-band). Standart isbotga misol keltiradi — kerakli resurslar va ularni taʼminlash qobiliyati koʻrsatilgan biznes-reja (61-band).
• Ishlab chiqish jarayonida aktivga tegishli xarajatlarni ishonchli oʻlchash (57(f)-band). Dastur uchun standart alohida taʼkidlaydiki, xarajatlar hisobi tizimlari koʻpincha qiymatni, masalan dastur yaratishga ketgan ish haqi va boshqa xarajatlarni ishonchli oʻlchash imkonini beradi (62-band).

Aktiv qiymatiga qaysi xarajatlar kiradi

Ichki yaratilgan aktivning qiymati aktivni yaratish va uni rahbariyat moʻljallagan holatda ishlashga tayyorlash uchun zarur boʻlgan barcha bevosita tegishli xarajatlarni oʻz ichiga oladi (66-band). Dastur uchun bu odatda yaratishda ishlatilgan material va xizmatlar (66(a)-band), aktivni yaratish munosabati bilan yuzaga keladigan xodimlarga toʻlovlar (66(b)-band) va yuridik huquqni roʻyxatdan oʻtkazish yigʻimlari (66(c)-band).

Aktiv qiymatiga kirmaydi: aktivni foydalanishga tayyorlashga bevosita taalluqli boʻlmasa, umumiy tijorat va maʼmuriy qoʻshimcha xarajatlar (67(a)-band), aniqlangan samarasizlik va rejalashtirilgan unumdorlikka chiqquncha dastlabki operatsion zararlar (67(b)-band), hamda xodimlarni aktiv bilan ishlashga oʻqitish (67(c)-band). Oʻqitish xarajatlari umuman davr xarajati hisoblanadi (69(b)-band).

Amalda bu shuni anglatadiki, qiymatga mezonlar bajarilgandan keyin loyiha ustida ishlangan vaqt uchun dasturchilar va testerlarning ish haqi fondining bir qismi kiradi. Umumiy profildagi menejerlar vaqti, «umuman» ofis ijarasi va ishga tushirish marketingi aktiv bilan bevosita bogʻliqliksiz qiymatga kirmaydi.

Kapitallashtirishni qaysi sanadan boshlash kerak

Aktivning qiymati — aktiv birinchi marta tan olish mezonlariga javob bergan sanadan boshlab yuzaga kelgan xarajatlar yigʻindisi (65-band). Allaqachon xarajatga chiqarilgan xarajatlar keyinchalik aktiv qiymatiga qaytarilmaydi (71-band). Bu eng koʻp uchraydigan xato: loyiha olti oy davom etdi, mezonlar oʻrtasida bajarildi, buxgalter esa aktivga dastlabki xarajatlarni ham «qoʻshib» qoʻyadi.

Standartning oʻzidagi misol (65-band). Yangi ishlab chiqarish jarayoni loyihasining bir yillik xarajatlari 1000 shartli birlikni tashkil etdi, shundan 900 tasi 1 dekabrgacha, 100 tasi esa mezonlar bajarilgan 1 dekabrdan keyin. Yil oxirida aktiv 100 shartli birlik qiymatida tan olinadi, 900 esa xarajat boʻlib qoladi, chunki 1 dekabrgacha mezonlar bajarilmagan edi. Dastur uchun mantiq shunday: oltita shartning barchasini isbotlay olgan sanani hujjatlarda qayd eting.

Tan olingandan keyin: amortizatsiya va yillik qayta koʻrib chiqish

Amortizatsiya aktiv foydalanishga tayyor boʻlganda, yaʼni rahbariyat moʻljallagan tarzda ishlashi uchun zarur joyda va holatda boʻlganda boshlanadi (97-band). Dastur ishlab chiqilayotgan paytda u amortizatsiya qilinmaydi, lekin tugallanmagan aktiv sifatida hisobga olinadi.

Foydali xizmat muddati cheklangan aktivning amortizatsiya muddati va usuli kamida har bir moliyaviy yil oxirida qayta koʻrib chiqiladi (104-band). Mahsulot kompaniyalari uchun bu muddatni mahsulot versiyalarining haqiqiy hayot sikli bilan har yili solishtirish uchun sabab.

IT-kompaniyalarning odatiy xatolari

• Hammasini kapitallashtirish: tadqiqotlar, texnologiyani tanlash uchun pilotlar, qoʻllab-quvvatlash va oʻqitish. Tadqiqot va oʻqitish — xarajat (54-band, 69(b)-band).
• Loyihalar boʻyicha vaqt hisobini yuritmaslik: xarajatlarni ishonchli oʻlchamasdan (f) mezon buziladi, bosqichlarni ajratmasdan esa butun loyiha xarajatga ketadi (53-band).
• Loyiha boshidan kapitallashtirish, mezonlar bajarilgan sanadan emas (65-band, 71-band).
• Aktiv qiymatiga umumiy qoʻshimcha xarajatlar va foydalanuvchilarni oʻqitishni kiritish (67-band).
• Ichki brendlar va mijozlar bazasini tan olish: standart ularni aktivlardan toʻgʻridan-toʻgʻri chiqarib tashlaydi (63-band).
• Isbotlarni saqlamaslik: mezonlarni «koʻrsatish» kerak, auditor uchun ogʻzaki ishonch yetarli emas.

Auditga nimalarni tayyorlash kerak

• loyihani boshlash toʻgʻrisida rahbariyat qarori va byudjet;
• oltita mezon bajarilgan sana haqidagi hujjat;
• jamoa vaqt tabeli va bevosita tegishli xarajatlar hisob-kitobi;
• naflar asoslanishi: IAS 36 tamoyillari boʻyicha prognoz yoki ichki dastur uchun samara hisob-kitobi;
• kompaniyaning kapitallashtirish va amortizatsiya muddatlari boʻyicha siyosati.