Guruh ichidagi operatsiyalar va amalga oshirilmagan foyda: konsolidatsiyada eliminatsiya

Aynan nima chiqariladi va nima uchun

Standart guruh kompaniyalari oʻrtasidagi bitimlar bilan bogʻliq guruh ichidagi aktivlar va majburiyatlar, kapital, daromadlar, xarajatlar va pul oqimlarini toʻliq hajmda chiqarib tashlashni talab qiladi. Sababi oddiy: aktiv guruhdan chiqmagan ekan, yagona butun sifatida guruh uchun na tushum, na foyda paydo boʻlmaydi.

Alohida qayd: zaxiralar va asosiy vositalar kabi aktivlarda tan olingan guruh ichidagi bitimlar foydasi va zarari ulush boʻyicha proporsional emas, toʻliq chiqariladi. Demak, shoʻba kompaniyada ozchilik aktsiyadorlar borligi eliminatsiya hajmini oʻzi kamaytirmaydi.

• bitta bitim boʻyicha guruh bir kompaniyasining tushumi va boshqasining tannarxi yoki xarajati;
• guruh kompaniyalari oʻrtasidagi debitorlik va kreditorlik qarzlari;
• qarzlar, hisoblangan foizlar hamda guruh ichida olingan va toʻlangan foizlar;
• guruh ichida sotib olingan zaxiralar va asosiy vositalar qoldigʻidagi amalga oshirilmagan foyda;
• pul oqimlari hisobotidagi guruh ichidagi hisob-kitoblar boʻyicha pul oqimlari.

Tayyorgarlik: maʼlumotlarni solishtirish va yagona qoidalar

Eliminatsiya ikkala tomonda maʼlumotlar mos kelgandagina mumkin. Amalda nomuvofiqliklar tan olish sanalari, kurslar, yoʻldagi hisoblar va munozarali summalar farqidan kelib chiqadi. Konsolidatsiyadan oldin guruh ichidagi hisob-kitoblar matritsasini tuzing: kim kimga, qaysi shartnoma boʻyicha va qaysi valyutada qarzdor, qoldiqlarni bir sanaga solishtiring.

Standart konsolidatsiya uchun ishlatiladigan ona va shoʻba kompaniyalar hisobotlari bir xil sanaga tuzilishini talab qiladi (B92-band). Guruh aʼzolarining oʻxshash operatsiyalar boʻyicha hisob siyosati farq qilsa, ularning hisobotiga guruh siyosatiga moslashtirish uchun tuzatishlar kiritiladi (B87-band). Hisobda darhol alohida schyotlar va «kontragent — guruh kompaniyasi» belgisini yuritgan maʼqul: bu davr oxiridagi qoʻlda ishni keskin qisqartiradi.

1-misol. Guruh ichida zaxiralarni sotish

Shartli misol. A kompaniya oʻziga 600 turadigan tovarni B kompaniyaga 800 ga sotdi. Davr oxirigacha B tovarning 60 foizini tashqi xaridorlarga sotdi, qolgan 40 foizi B omborida turibdi. Konsolidatsiyadagi yozuvlar (shartli birliklarda):

1-qadam — guruh ichidagi tushum va tannarxni chiqaramiz: Db «Tushum» 800, Kt «Sotish tannarxi» 800. Bu A va B oʻrtasidagi aylanmani yoʻqotadi.

2-qadam — qoldiqdagi amalga oshirilmagan foydani chiqaramiz. A ning ustamasi 200 boʻldi, omborda tovarning 40 foizi qoldi, demak amalga oshirilmagan foyda 80 ga teng. Db «Sotish tannarxi» 80, Kt «Zaxiralar» 80. Yigʻma hisobotda zaxiralar guruh uchun tannarx boʻyicha, yaʼni 240 (600 ning 40 foizi) baholanadi, 320 (800 ning 40 foizi) boʻyicha emas.

Bitta yozuv bilan yakuniy koʻrinish: Db «Tushum» 800, Kt «Sotish tannarxi» 720, Kt «Zaxiralar» 80. Tekshiruv: debet kreditga teng (800 = 720 + 80). Keyingi davrda B qoldiqni sotganida, avval chiqarilgan foyda konsolidatsiyalangan hisobotda amalga oshirilgan sifatida tan olinadi.

Soliq taʼsiri va zararlar

Amalga oshirilmagan foydani chiqarish yigʻma hisobotdagi zaxiralarning balans qiymati bilan xaridordagi ularning soliq bazasi oʻrtasida farq hosil qiladi. Standart aniq koʻrsatadi: guruh ichidagi bitimlar foydasi va zararini eliminatsiya qilishda yuzaga keladigan vaqtinchalik farqlarga IAS 12 «Foyda soligʻi» qoʻllaniladi. Yuqoridagi misolda 80 lik farq xaridor kompaniyaga tatbiq etiladigan stavka boʻyicha kechiktirilgan soliq aktiviga olib keladi: hisob IAS 12 qoidalari boʻyicha, qoplanish imkoniyatini tekshirmasdan stavkaga «koʻpaytirish» orqali emas, amalga oshiriladi.

Guruh ichidagi zararlar ham eʼtibor talab qiladi: standart ular qadrsizlanishni bildirishi mumkinligini, bu qadrsizlanish konsolidatsiyalangan hisobotda tan olinishi kerakligini taʼkidlaydi. Agar kompaniya aktivni guruh ichida balans qiymatidan past sotgan boʻlsa, zararni shunchaki chiqarib tashlab boʻlmaydi — avval aktivning haqiqiy qiymati pasaymaganini tekshirish kerak.

2-misol. Guruh ichidagi qarz va foizlar

Shartli misol. A kompaniya B kompaniyaga 1 000 qarz berdi, davr uchun foizlar 100 ni tashkil etdi, shundan 40 i davr oxirigacha toʻlanmagan. A ning alohida hisobotida olinadigan qarz, foiz daromadi va foizlar boʻyicha debitorlik qarzi, B da — toʻlanadigan qarz, foiz xarajati va foizlar boʻyicha kreditorlik qarzi bor.

Konsolidatsiyadagi yozuvlar: Db «Olingan qarzlar» 1 000, Kt «Berilgan qarzlar» 1 000; Db «Foiz daromadi» 100, Kt «Foiz xarajati» 100; Db «Foizlar boʻyicha kreditorlik qarzi» 40, Kt «Foizlar boʻyicha debitorlik qarzi» 40. Shundan soʻng yigʻma hisobotda guruh ichida na qarz, na foiz qoladi, guruhning tashqi qarzi esa faqat uchinchi shaxslardan olingan qarzlarni koʻrsatadi.

Agar qarz bozor stavkasidan farqli stavkada yoki tekinga berilgan boʻlsa, bu eliminatsiyani bekor qilmaydi: ikkala tomonda aslida aks ettirilgan summalar chiqariladi. Biroq qarzni har bir kompaniya hisobotida tan olish metodologiyasini oldindan kelishib olish kerak, toki tomonlardagi qoldiqlar mos kelsin.

Valyutadagi qarzlar va hisob-kitoblar

Agar guruh ichidagi monetar aktiv yoki majburiyat tomonlardan birining funksional valyutasidan boshqa valyutada ifodalangan boʻlsa, oddiy hisob-kitob bilan chiqarib boʻlmaydi. IAS 21 (45-band) boʻyicha guruh ichidagi monetar aktivni valyuta kursi tebranishlari natijasini konsolidatsiyalangan hisobotda koʻrsatmasdan mos majburiyatga qarshi eliminatsiya qilib boʻlmaydi. Bunday kurs farqi foyda yoki zararda, IAS 21 ning 32-bandida tavsiflangan holatlarda esa boshqa jami daromadda tan olinadi.

Amalda bu quyidagini bildiradi: funksional valyutalari har xil kompaniyalar oʻrtasidagi xorijiy valyutadagi qarz qoldiq boʻyicha chiqariladi, lekin kurs farqi yigʻma natijada qoladi. Qoldiqlar mos kelishi uchun kurslarni «moslashtirishga» urinmang — farq koʻrinib turishi kerak.

Odatiy xatolar

• aylanmani chiqarib, zaxiralar qoldigʻidagi amalga oshirilmagan foydani unutish;
• standart toʻliq chiqarishni talab qilsa ham, foydani guruh ulushiga proporsional chiqarish;
• qoldiqlarni bir sanaga solishtirmaslik va hisob-kitoblar ichida nomuvofiqlik «dumi»ni qoldirish;
• valyutadagi guruh ichidagi qarzlar boʻyicha kurs farqlarini qoldiqlar bilan birga chiqarib yuborish;
• eliminatsiyadan kelib chiqadigan vaqtinchalik farqlar boʻyicha kechiktirilgan soliqni hisoblamaslik;
• guruh ichidagi zararni qadrsizlanishga tekshirmaslik.