Funksional valyuta MHXS boʻyicha: soʻm, dollar yoki yevro — qanday tanlash

Aralashtirib boʻlmaydigan uch valyuta

Funksional valyuta — tashkilot faoliyat yuritadigan asosiy iqtisodiy muhit valyutasi (8-band). Odatda bu kompaniya asosan pul topadigan va sarflaydigan muhit (9-band). Taqdim etish valyutasi esa boshqa tushuncha: tayyor hisobot ifodalanadigan valyuta (8-band), uni tashkilot istalgan valyutada tanlashi mumkin (38-band).

Uchinchi valyuta — shartnomalar valyutasi. U faqat belgilardan biri va oʻzi funksional valyutani belgilamaydi. Shuning uchun kompaniya hisobni soʻmda yuritib, investorlar uchun hisobotni dollarda taqdim etishi mumkin — bu funksional valyuta tanlovi emas, balki taqdim etish valyutasiga qayta hisoblash (39-band).

Tanlash mezonlari: aynan nimani tekshirish kerak

Standart birlamchi belgilarni keltiradi (9-band). Ular ikki yoʻnalishga boʻlingan — sotish narxlari va xarajatlar:

• tovar va xizmatlar narxiga eng koʻp taʼsir qiladigan valyuta — koʻpincha narxlar belgilanadigan va hisob-kitoblar amalga oshiriladigan valyuta (9(a)(i)-band);
• raqobat sharoitlari va meʼyoriy bazasi sotish narxlarini asosan belgilaydigan mamlakat valyutasi (9(a)(ii)-band);
• mehnatga haq toʻlash, materiallar va boshqa xarajatlarni asosan belgilaydigan valyuta (9(b)-band);
• qoʻshimcha belgilar (10-band): moliyaviy faoliyatdan mablagʻlar tushadigan valyuta va operatsion faoliyatdan pul mablagʻlari odatda saqlanadigan valyuta.

Eksportchi va importchi: belgilarni qanday oʻqish

Eksportchi. Hisob-faktura qaysi valyutada chiqarilishiga emas, narx qaysi valyutada shakllanishiga qarang. Narx jahon kotirovkalari yoki xorijiy xaridor bilan shartnomaga bogʻlangan va raqobat tashqi bozorda boʻlsa, bu xorijiy valyuta foydasiga dalil. Biroq ishlab chiqaruvchining xodimlar va materiallar xarajatlari odatda soʻmda — (b) belgi teskari tomonga tortadi.

Importchi. Xorijiy yetkazib beruvchidan dollarda xarid qilish dollarni funksional valyutaga aylantirmaydi. Kompaniya tovarni ichki bozorda soʻmga sotsa, raqobat va narx tartibga solinishi mamlakat ichida belgilansa (9(a)(ii)-band), asosiy ogʻirlik soʻmda qoladi, valyutadagi xarid esa pul bilan bogʻliq moddalar va kurs farqlariga aylanadi — IAS 21 aynan shuni nazarda tutadi.

Shartli misol (raqamlar ataylab keltirilmaydi). Kompaniya mahsulot eksport qiladi, narxlar dollar kotirovkalariga bogʻlangan, mehnat haqi va materiallar esa soʻmda. Belgilar bir-biriga zid. Bu yerda 12-band qoidasi ishga tushadi: rahbariyat oʻz mulohazasini qoʻllab, operatsiyalarning iqtisodiy oqibatlarini eng toʻgʻri aks ettiruvchi valyutani tanlaydi; 9-bandning birlamchi belgilari birinchi navbatda koʻrib chiqiladi, 10- va 11-bandlardagi omillar esa keyin.

Belgilar bahsli boʻlsa: mulohazani qanday qurish

Standart aniq xulosa boʻlmagan holatni toʻgʻridan-toʻgʻri nazarda tutadi: unda rahbariyat operatsiyalar iqtisodiyotini eng toʻgʻri aks ettiruvchi valyutani belgilaydi (12-band). Muhimi, 9-bandning birlamchi belgilari ustuvor, 10-band omillari esa xulosani faqat tasdiqlaydi.

Amaliyotda bir necha betlik memorandum rasmiylashtirgan foydali: tushum va xarajatlarning valyutalar kesimidagi tuzilmasi, narx qanday shakllanishi, moliyalashtirish qaysi valyutada jalb qilingani va pul qaysi valyutada saqlanishi, rad etilgan valyuta foydasiga va qarshisiga dalillar. Bunday hujjat auditor savollariga javobning asosi va tanlov “odatga koʻra” qilinmaganining tasdigʻi.

• soʻnggi davrlar boʻyicha valyutalar kesimida tushum va tannarx;
• shartnomalar va narxnomalardagi narx belgilash shartlari;
• kreditlar, qarzlar va ustav kapitaliga badallar valyutasi;
• kompaniya operatsion pulni amalda qaysi valyutada saqlashi va sarflashi;
• rahbariyat qarori — sana va asoslash bilan.

Xorijiy boʻlinmalar va guruhlar

Xorijdagi shoʻba kompaniya yoki filial uchun qoʻshimcha omillar bor (11-band): boʻlinma faoliyati hisobot beruvchi tashkilot operatsiyalarining davomimi yoki sezilarli mustaqillik bilan amalga oshiriladimi (11(a)-band). Agar boʻlinma faqat bosh tashkilot yetkazgan tovarni sotib, tushumni unga oʻtkazsa, bu uning operatsiyalarining davomiga oʻxshaydi. Agar u mahalliy valyutada mustaqil ishlasa, funksional valyuta mahalliy valyuta boʻladi.

Eʼtibor bering: funksional valyutani har bir tashkilot alohida aniqlaydi, shuning uchun guruhda u ona kompaniya funksional valyutasidan farq qilishi mumkin.

Qulaylik uchun tanlab boʻlmaydi va sababsiz almashtirib boʻlmaydi

Aniqlangandan keyin funksional valyuta asosiy operatsiyalar, voqealar va holatlar oʻzgarmaguncha oʻzgarishsiz qoladi (13-band). Standart misol keltiradi: sotish narxlariga asosiy taʼsir qiluvchi valyutaning oʻzgarishi funksional valyutaning almashishiga olib kelishi mumkin (36-band). Kurs tebranishlarining oʻzi sabab emas.

Almashtirish istiqbolda, oʻzgargan sanadan hisobga olinadi (35-band): moddalar shu sanadagi kurs boʻyicha qayta hisoblanadi, pul bilan bogʻliq boʻlmagan moddalarning olingan qiymati esa tarixiy qiymat deb hisoblanadi (37-band). Almashtirish faktini va sabablarini yoritish kerak (54-band).

Yuqori inflyatsiyali muhitlar uchun alohida shart: tashkilot standart boʻyicha aniqlangandan boshqa valyutani funksional deb tanlab, IAS 29 boʻyicha qayta hisoblashdan qochib qutula olmaydi (14-band).

Hisobot: nimani yoritish kerak

Taqdim etish valyutasi funksional valyutadan farq qilsa, bu fakt funksional valyuta va boshqa taqdim etish valyutasi qoʻllanishi sabablari haqidagi maʼlumot bilan birga koʻrsatiladi (53-band). Qayta hisoblash 39-band tartibiga koʻra bajariladi, qayta hisoblashdan kelib chiqqan kurs farqlari boshqa jami daromadga olib boriladi (39(c)-band).

Amaliy muhim natija: hisobotni MHXSga mos deb atash faqat barcha talablar, jumladan qayta hisoblash usuli bajarilganda mumkin (55-band). Barcha moddalarni bitta kurs boʻyicha oddiy “tarjima” qilish bu shartni qanoatlantirmaydi.