Demontaj va hududni tiklash zaxirasi MHXS boʻyicha

Birgalikda ishlaydigan uch standart

Dastlabki tan olish IAS 16 ga asoslanadi: asosiy vositalar obyekti qiymatiga obyektni demontaj qilish va olib chiqib ketish hamda u joylashgan hududni tiklashning taxminiy xarajatlari kiradi. Bu qoida kompaniya obyektni oʻrnatish yoki ishlatish munosabati bilan koʻrishi shart boʻlgan xarajatlarga tegishli, joriy taʼmirlash xarajatlariga emas.

Majburiyatni baholash IAS 37 boʻyicha quriladi: zaxira joriy qiymatigacha diskontlanadi. IFRIC 1 izohi demontaj zaxirasi uchun joriy bozor diskont stavkasi kerakligini qoʻshimcha qiladi.

Uchinchi element — IFRIC 1 ning oʻzi. U har keyingi davrda paydo boʻladigan savolga javob beradi: xarajatlar summasi yoki muddati baholashi oʻzgarsa yoki diskont stavkasi oʻzgarsa, nima qilish kerak.

Dastlabki tan olish: bosqichma-bosqich

• Hisobot sanasida majburiyat borligini aniqlang: yuridik (qonun, litsenziya, shartnoma) yoki kompaniyaning shakllangan amaliyotidan kelib chiqqan.
• Demontaj va tiklashning kelgusi xarajatlarini baholang: pudratchi, hajmlar, muddatlar, inflyatsiya.
• Baholashni joriy bozor stavkasi boʻyicha joriy qiymatigacha diskontlang va zaxirani tan oling.
• Xuddi shu summani aktivning dastlabki qiymatiga qoʻshing (Dt asosiy vositalar — Kt zaxira).
• Oshirilgan qiymatni aktivning foydali xizmat muddati davomida amortizatsiya qiling.

Keyingi davrlarda nima sodir boʻladi

Zaxira har hisobot sanasida qayta koʻrib chiqiladi. Diskontlash taʼsiri “ochiladi”: vaqt oʻtishi bilan zaxira summasi oshadi, farq moliyaviy xarajatlarga olib boriladi. IFRIC 1 aniqlik kiritadiki, bu IAS 23 boʻyicha qarz xarajatlari emas: chiqarib tashlash majburiyati qarzga olingan pul mablagʻlarini aks ettirmaydi, shuning uchun diskont ochilishini kapitallashtirib boʻlmaydi.

Baholashning oʻzi oʻzgarishi alohida hisobga olinadi. Uning ikki manbai bor: xarajatlar muddati va summasi baholashining qayta koʻrib chiqilishi hamda diskont stavkasining oʻzgarishi.

Baholash oʻzgarishi: aktiv qiymatiga qoʻshish

Dastlabki qiymat boʻyicha hisob modeli uchun IFRIC 1 ning asosiy qoidasi: zaxiradagi oʻzgarishlar bogʻliq aktiv qiymatiga qoʻshiladi yoki undan ayriladi hamda foydali xizmat muddatining qolgan qismi davomida perspektiv tarzda amortizatsiya qilinadi. Oʻtgan davrlar qayta hisoblanmaydi, qayta koʻrib chiqish paytida foyda yoki zarar paydo boʻlmaydi.

Agar aktiv qayta baholansa, zaxiradagi oʻzgarish aktivning bahosiga emas, avval tan olingan qayta baholash fondi yoki kamayishiga taʼsir qiladi: majburiyat oshganda qayta baholash fondi xuddi shu summaga kamayadi (yoki kamayish oshadi).

Hisob-kitob namunasi (shartli raqamlar)

Namuna shartli. Demontaj zaxirasi 100 shartli birlik miqdorida tan olingan, aktiv dastlabki qiymat boʻyicha hisobga olinadi, foydalanish muddati tugashiga 5 yil qolgan. Hisobot sanasida xarajatlar baholashi oshdi va zaxira 130 gacha qayta hisoblandi.

30 farqi aktiv qiymatini oshiradi (Dt asosiy vositalar 30 — Kt zaxira 30). Qoʻshimcha amortizatsiya muddat oxirigacha yiliga 30 / 5 = 6 shartli birlikni tashkil etadi. Foyda yoki zararda taʼsir birdaniga emas, amortizatsiya orqali asta-sekin paydo boʻladi.

Zaxiraning kamayishi balans qiymatidan oshib ketganda

Baholash pasayganda zaxira kamayadi va aktiv qiymati ham kamayadi. Lekin aktiv qiymati manfiy boʻla olmaydi. Qayta baholanadigan aktivlar uchun IFRIC 1 quyidagicha belgilagan: majburiyatning kamayishi dastlabki qiymat modelida tan olinadigan balans qiymatidan oshsa, oshgan qismi har doim foyda yoki zararga olib boriladi.

Aktivning balans qiymati oshishi uni IAS 36 boʻyicha qiymatsizlanishga tekshirish uchun sababdir: yangi summa qoplanadigan qiymatdan oshmasligi kerak.

Hujjatlar va hisobotda ochib berish

Zaxira tekshiruvga bardosh berishi uchun hisob-kitob va farazlar tasdigʻini saqlang. Auditor aynan shularni soʻraydi, chunki baholash rahbariyat mulohazalariga asoslanadi.

Hisobotga izohlarda muhim farazlarni oching: xarajatlarning kutilayotgan muddati va summalari, qoʻllangan diskont stavkasi va davr davomida zaxira harakati.

• majburiyat asosi: shartnoma, litsenziya, qonun talabi yoki shakllangan amaliyot;
• demontaj va tiklash qiymati boʻyicha pudratchi smetasi yoki xulosasi;
• diskontlash hisob-kitobi va qoʻllangan stavka manbai;
• baholash qayta koʻrib chiqilishlarining sanalar boʻyicha jurnali va sabablar izohi;
• har bir oʻzgarishdan keyingi qoʻshimcha amortizatsiya hisob-kitobi.

Tipik xatolar

• Demontaj xarajatlarini faqat amalda sarflangan paytda tan olish, zaxirani oldindan tuzmaslik.
• Zaxirani diskontlamaslik yoki eskirgan stavkani qoʻllab, uni hisobot sanasida qayta koʻrib chiqmaslik.
• Baholash oʻzgarishini aktiv qiymatiga qoʻshish oʻrniga darhol foyda yoki zararga olib borish.
• Diskont ochilishini qarz xarajatlari sifatida kapitallashtirish.
• Oʻzbekistondagi soliq hisobi bu summalar boʻyicha MHXS dan farq qilishi mumkinligini unutish: vaqtinchalik farqlar paydo boʻladi, ularni alohida aks ettirish kerak.