MHXS boʻyicha davrni yopish: moliya direktori uchun chek-list

Nimadan boshlash kerak: muddat va toʻplam

Yopish kalendarida birinchi navbatda oxirgi muddat belgilanadi. MHXS asosida tuzilgan yillik hisobot hisobot yilidan keyingi yilning 1-mayidan kechiktirmay, BHMS asosida tuzilgani esa 1-martidan kechiktirmay topshiriladi (roʻyxat raqami 3567-sonli Nizomning 7-bandi). Moliya direktorining ichki muddati bundan ancha oldin boʻlishi kerak: imzolangandan keyin audit, tasdiqlash va yuborish uchun vaqt qolishi lozim.

Ikkinchisi — toʻplam tarkibi. IAS 1 ga koʻra tashkilot toʻliq hisobot toʻplamini kamida yiliga bir marta, oldingi yil bilan taqqoslanadigan maʼlumotlar (izohlardagilar bilan birga) bilan taqdim etadi. Toʻplamga moliyaviy holat toʻgʻrisidagi hisobot, foyda yoki zarar va boshqa yalpi daromad toʻgʻrisidagi hisobot, kapitaldagi oʻzgarishlar hisoboti, pul oqimlari hisoboti va izohlar kiradi. Yopish kalendari shu roʻyxatdan quriladi: har bir shaklning masʼuli va tayyor boʻlish sanasi boʻlishi kerak.

1-bosqich. Hisobot sanasidan bir necha hafta oldin: noaniqlikni bartaraf etish

Bu bosqichda raqamlarni hali “yopib” boʻlmaydi, ammo keyinchalik yopishni sekinlashtiradigan hamma narsani oldindan hal qilish mumkin.

• Hisob siyosatini tasdiqlash. Siyosatdagi oʻzgarishlar, agar amalda imkoni boʻlsa yoki boshqa standart oʻtish qoidalarini nazarda tutmasa, retrospektiv qoʻllanadi (IAS 8), shuning uchun har qanday oʻzgarishni solishtirish paytida emas, yopishdan oldin kelishib olish yaxshi.
• Funksional valyuta va kurs manbalarini mustahkamlash. Funksional valyuta — tashkilot faoliyat yuritadigan asosiy iqtisodiy muhit valyutasi (IAS 21); guruhning har bir kompaniyasi uchun bu yozma ravishda hal qilinishi kerak.
• Baholash jadvalini tuzish: zaxiralar, qadrsizlanish, tovar-moddiy zaxiralar bahosi va sud ishlari boʻyicha maʼlumotlarni kim va qachon beradi.
• Shoʻba kompaniyalar bilan yagona hisobot sanasi, konsolidatsiya paketlari shablonlari va ularni topshirish muddatlarini kelishish. Konsolidatsiyalangan hisobot ota-ona va shoʻba kompaniyalarning aktivlari, majburiyatlari, kapitali, daromadlari, xarajatlari va pul oqimlarini yagona iqtisodiy birlik sifatida koʻrsatadi (IFRS 10).
• Auditorni kalendar haqida ogohlantirish va u birinchi navbatda tekshiradigan hujjatlar roʻyxatini soʻrash.

2-bosqich. Hisobot sanasidan oldingi soʻnggi kunlar

Soʻnggi kunlarda ish rejalashtirishdan faktlarni qayd etishga oʻtadi. Asosiy vazifa — keyinchalik orqaga qaytarib tiklab boʻlmaydigan hamma narsani yigʻish.

• Inventarizatsiya va chegara (cut-off): sanadagi zaxira va asosiy vositalar qoldiqlari, davr chegarasigacha va undan keyingi oxirgi kirim-chiqim hujjatlari.
• Yirik debitor va kreditorlar bilan solishtirma dalolatnomalar, bank koʻchirmalari va hisobvaraqlardagi qoldiqlarni tasdiqlash.
• Nostandart operatsiyalarni toʻxtatish: qayta baholash, qayta tasniflash va guruh kompaniyalari oʻrtasidagi tuzatishlar sanadan keyin emas, oldindan kelishiladi.
• Hisobotga taʼsir etishi mumkin boʻlgan voqealar roʻyxati: imzolangan, ammo bajarilmagan shartnomalar, daʼvolar, kredit shartlarining oʻzgarishi, dividend toʻgʻrisidagi qarorlar.
• Kirish huquqini mustahkamlash: sanadan keyin kim provodka kiritishi mumkin, tuzatishlarni kim imzolaydi.

3-bosqich. Hisobot sanasidan keyingi dastlabki kunlar: baholar va tuzatishlar

Muddatlarning aksariyati aynan shu yerda buziladi. Ish tartibi: avval operatsiyalar, keyin baholar, keyin konsolidatsiya va izohlar.

Zaxiralar tannarx va sof sotish bahosidan kichigi boʻyicha baholanadi (IAS 2). Sotish bahosi tannarxdan past boʻlsa, farq xarajatga hisobdan chiqariladi. Shartli raqamlardagi misol: partiya 1 000 boʻyicha hisobda turibdi, kutilayotgan sof sotish bahosi — 900; yopish sanasida 100 hisobdan chiqarish tan olinadi.

Qadrsizlanish belgilar boʻyicha tekshiriladi. Foydalanish muddati noaniq nomoddiy aktivlar, foydalanishga hali tayyor boʻlmagan nomoddiy aktivlar va biznes birlashtirishda olingan gudvilning qoplanadigan qiymati har yili baholanadi (IAS 36); boshqa aktivlar uchun — qadrsizlanish belgilari mavjud boʻlganda.

Majburiyatni bartaraf etish uchun resurslar chiqib ketishi ehtimoli yuqori boʻlsa, zaxira tan olinadi va tashkilot hisobot davri oxirida majburiyatni soʻndirish uchun asosli ravishda toʻlaydigan summa boʻyicha baholanadi (IAS 37). Shartli majburiyat moliyaviy holat toʻgʻrisidagi hisobotda tan olinmaydi, ammo resurslar chiqib ketishi ehtimoldan yiroq deb hisoblanmasa, izohlarda ochib beriladi.

Pul oqimlari hisoboti oxirida yigʻiladi, ammo uning maʼlumotlari boshidan kerak: IAS 7 pul mablagʻlari tarkibiy qismlarini ochib berishni hamda pul oqimlari hisoboti summalarini moliyaviy holat toʻgʻrisidagi hisobotning tegishli moddalari bilan solishtirishni talab qiladi, pul vositalarini talab qilmaydigan investitsiya va moliyaviy operatsiyalar esa alohida ochib beriladi.

4-bosqich. Hisobot sanasidan keyingi voqealar va imzolash

IAS 10 hisobot davridan keyingi voqealarni hisobot davri oxiri bilan hisobot chiqarishga ruxsat berilgan sana oraligʻida sodir boʻladigan qulay va noqulay voqealar sifatida belgilaydi. Ular ikki turga boʻlinadi: davr oxirida mavjud boʻlgan holatlarni tasdiqlovchi (tuzatuvchi) va davrdan keyin yuzaga kelgan holatlarni koʻrsatuvchi (tuzatmaydigan). Tuzatuvchi voqealar hisobotdagi summalarni oʻzgartiradi, tuzatmaydiganlari oʻzgartirmaydi, ammo muhim boʻlsa, ochib beriladi.

Shuning uchun moliya direktori hisobotni chiqarishga ruxsat berish sanasini oldindan belgilashi va shu sanagacha voqealar jurnalini yuritishi kerak: sud qarori, debitorning bankrotligi, muhim bitim. Soʻng — muvofiqlik haqidagi bayonot: tashkilot izohlarda MHXS ga muvofiqlik haqida aniq va shartsiz bayonot berishi shart va standartlarning barcha talablari bajarilmagan boʻlsa, hisobotni shunday atashga haqli emas (IAS 1).

Kim nima uchun masʼul

• Moliya direktori — kalendar, hisob mulohazalari, baholarni tasdiqlash, auditor va direktorlar kengashi bilan oʻzaro aloqa.
• Bosh buxgalter — davr operatsiyalari, solishtirishlar, inventarizatsiya, registrlarni yopish, tuzatuvchi provodkalar.
• Gʻaznachi — qoldiqlarni tasdiqlash, kreditlar va kovenantlar, pul oqimlari hisoboti uchun maʼlumotlar.
• Soliq mutaxassisi — joriy va kechiktirilgan soliq, BHMS va MHXS oʻrtasidagi farqlar.
• Yurist — zaxiralar va shartli majburiyatlar uchun daʼvolar, sud ishlari va shartnoma majburiyatlari.
• Shoʻba kompaniyalar rahbarlari — konsolidatsiya paketlarini muddatida va yagona formatda topshirish.
• IT — hisob tizimida davrni yopish, kirish huquqlari, arxivlar.

Yopishdagi odatiy xatolar

• Baholar jadval boʻyicha emas, sanadan keyin yigʻiladi: zaxiralar va qadrsizlanish boshqa ishlarni “quvib” yetadi.
• Baho oʻzgarishi xato tuzatilishi bilan adashtiriladi. Baho oʻzgarishining taʼsiri perspektiv tan olinadi, oʻtgan davrlarning muhim xatolari esa taqqoslanadigan maʼlumotlarni qayta hisoblash bilan retrospektiv tuzatiladi (IAS 8) — bu turli tartiblar.
• Hisobotni chiqarishga ruxsat berish sanasi belgilanmagan va sanadan keyingi voqealarni hech kim kuzatmaydi.
• Oraliq va yillik hisobotlar turli siyosatlarga asoslangan: oraliq hisobotda oxirgi yillik hisobotdagi hisob siyosati qoʻllanadi (IAS 34).
• Guruh ichidagi solishtirishlar oxiriga qoldiriladi va konsolidatsiya nomuvofiqliklar tufayli izdan chiqadi.