Agrokompaniyalar va paxta klasterlari uchun MHXS

Birinchi provodkadan oldin faoliyatni konturlarga ajrating

Baholashdan emas, jarayonlar xaritasidan boshlash kerak. Har bir faoliyat turi uchun uni qaysi standart tartibga solishini aniqlang. IAS 41dagi taʼrif tor: qishloq xoʻjaligi faoliyati — biologik aktivlarning biologik oʻzgarishini boshqarish va ularni sotish, mahsulotga yoki qoʻshimcha biologik aktivlarga aylantirish uchun yigʻib olish.

Chegara hosil yigʻib olingan lahzadan oʻtadi. Standart yigʻib olingandan keyingi qayta ishlashni qamrab olmasligini aniq koʻrsatadi, masalan, uzumni sharobga aylantirish. Paxta klasteri uchun mantiq shu: vegetatsiya va yigʻim — bir narsa, yigʻilgan xomashyoni oʻz zavodida qayta ishlash esa zaxiralar va tannarx hisobi. Klaster ham yetishtirsa, ham qayta ishlasa, ajratishni alohida xarajat markazlari darajasida bajarish kerak, aks holda yigʻim sanasidagi bahoni asoslab boʻlmaydi.

• yetishtirish va yigʻim — IAS 41 (biologik aktivlar va yigʻim paytidagi mahsulot);
• hosil beruvchi oʻsimliklar, texnika, omborlar, sugʻorish tizimlari — asosiy vositalar (IAS 16);
• yigʻilgan mahsulotni saqlash va qayta ishlash — zaxiralar (IAS 2);
• sotish va xaridorlar bilan shartnomalar — tushum (IFRS 15);
• subsidiyalar va kompensatsiyalar — davlat grantlari (IAS 20).

Hosil: daladan omborgacha

IAS 41ning hosil uchun qoidasi: boshqa biologik aktivlar va yigʻim paytidagi mahsulot sotish xarajatlari chegirilgan holda adolatli qiymat boʻyicha baholanadi, biologik aktivlar adolatli qiymatining oʻzgarishi foyda yoki zararda aks etadi. Adolatli qiymat — bozor narxi minus sotish xarajatlari; ularga komissiyalar, yigʻimlar, soliqlar va topshirishdagi bojlar kiradi.

Adolatli qiymatni IFRS 13 baholash sanasida bozor ishtirokchilari oʻrtasidagi chiqish narxi sifatida belgilaydi. Kompaniyaning aktivni ushlab turish niyati baholash uchun ahamiyatga ega emas, shuning uchun «baribir shartnoma boʻyicha topshiramiz» degan havolaning oʻzi bozor baholashini almashtirmaydi. Klaster uchun amaliy savol: aynan shu mahsulotni shu joyda va shu vaqtda qaysi bozorda qanday narxda sotish mumkin hamda tasdiqlovchi maʼlumotlar bormi — narxnomalar, oldingi bitimlar, kotirovkalar.

Yigʻimdan keyin yigʻim sanasidagi qiymat zaxiraning dastlabki qiymatiga aylanadi. Keyin IAS 2 qoʻllanadi: zaxiralar tannarx va sof sotish qiymatining kichigi boʻyicha baholanadi. Demak, yigʻim paytidagi adolatli qiymat boʻyicha baholash «abadiy» baho emas: har bir hisobot sanasida ombor zaxiralarini qiymatsizlanishga tekshirish kerak.

Yer, bogʻ va texnika: IAS 41ga nima kirmaydi

Xatolarning ikki odatiy manbai. Birinchisi — yer va hosilni aralashtirish: yerdagi biologik aktivlar yerdan alohida baholanadi, shuning uchun uchastkadan foydalanish huquqi qiymati oʻsayotgan ekin bahosida «erib ketmasligi» kerak. Ikkinchisi — koʻp yillik daraxtzorlar. 2014-yildan hosil beruvchi oʻsimliklar IAS 16 boʻyicha asosiy vositalar sifatida hisobga olinadi, ammo ularda oʻsayotgan mahsulot IAS 41 doirasida qoladi.

Bogʻ yoki koʻchatxonasi bor klaster uchun bu hisobning ikki qatlami demakdir: amortizatsiya va qiymatsizlanishni tekshirish bilan koʻchatlar hamda shoxdagi hosil adolatli qiymat boʻyicha qayta baholanadigan qismi. Gʻoʻza bir yillik ekin, shuning uchun paxta boʻgʻinida klassik maʼnodagi hosil beruvchi oʻsimliklar yoʻq, ammo bogʻ va uzumzorlari bor xoldingda bu savol albatta paydo boʻladi.

Fermerlar va xaridorlar bilan shartnomalar: IFRS 15

Klasterlar odatda shartnomalar asosida ishlaydi: resurslarni yetkazish, xomashyo xaridi, mahsulot sotuvi. Tushumni aks ettirish uchun IFRS 15 qadamlarini bosib oʻtish kerak. Xususan, bajarilishi lozim boʻlgan majburiyatlarni aniqlash: bular xaridorga alohida boʻlgan tovar yoki xizmatlarni topshirish haqidagi vaʼdalardir. Bitta shartnomada mahsulot yetkazish va qoʻshimcha xizmatlar birlashsa, ularni alohida baholash kerak, tushumni yagona summa sifatida tan olmaslik kerak.

Oʻzgaruvchan haq tez-tez uchraydi — narx navga, sifatga, bozor kotirovkasiga yoki qabul qilingandan keyingi tuzatishlarga bogʻliq. Bunda tashkilot shartnoma boʻyicha qancha olishni kutayotganini baholashi kerak. Tushum majburiyat bajarilganda, yaʼni xaridor tovar ustidan nazoratni olganda tan olinadi. Bugʻdoy, paxta-xomashyo yoki tola uchun nazorat qaysi paytda oʻtishini oldindan belgilab qoʻyish kerak: ortishda, xaridor omborida yoki laboratoriya qabulidan keyin. Bu qaror hisob siyosatiga kiritiladi.

Alohida mavzu — avanslar va kelgusi yetkazib berish hisobiga ekin ekishni moliyalashtirish. Shartnomada bunday shartlar boʻlsa, ular tegishli standartlar doirasida alohida tahlil qilinadi; tahlilsiz umumiy paketga kiritmang.

Subsidiyalar va davlat koʻmagi: IAS 20 va IAS 41

IAS 20 boʻyicha davlat grantlari tashkilot shartlarni bajarishiga va grant olinishiga oqilona ishonch boʻlgandagina tan olinadi. Ular foyda yoki zararda tizimli ravishda — grant qoplashga moʻljallangan xarajatlar tan olinadigan davrlarda aks etadi. Aktivlarga grant yoki kechiktirilgan daromad sifatida, yoki aktivning balans qiymatidan chegirib koʻrsatiladi. Grantni qaytarish kerak boʻlsa, taʼsir baholash oʻzgarishi sifatida hisobga olinadi (IAS 8).

Agrosektor uchun muhim xususiyat: IAS 41da sotish xarajatlari chegirilgan adolatli qiymat boʻyicha biologik aktivlar bilan bogʻliq grantlar uchun oʻz qoidasi bor. Shartsiz grant olinadigan boʻlganda daromad sifatida tan olinadi, shartli grant esa faqat shartlar bajarilgandagina. Shuning uchun birinchi qadam — koʻmak nimaga bogʻlanganini aniqlash: biologik aktivga (IAS 41 qoidasi) yoki, masalan, texnika xaridiga (IAS 20 qoidasi).

Joriy etish tartibi va odatiy xatolar

Birinchi hisobot uchun ish tartibi: konturlar xaritasini tuzish, yigʻim lahzasi va baholash usuli boʻyicha hisob siyosatini mustahkamlash, bozor narxlari manbalarini tanlash, asosiy shartnoma turlari boʻyicha nazorat oʻtish lahzasini yozish, shartlari va muddatlari bilan subsidiyalar reyestrini yigʻish. Shundan keyingina baholash va provodkalarga oʻtish kerak.

Agrokompaniyalar hisobotini koʻpincha buzadigan holatlar:

• hosilni bozor emas, rejadagi narx boʻyicha, tasdiqsiz baholash;
• yer, koʻchatlar va hosilni bitta baholashda aralashtirish;
• subsidiyani shartlarni tekshirmasdan birdaniga tan olish (yoki aksincha, allaqachon qilingan xarajatlar kompensatsiyasini yillarga choʻzish);
• murakkab shartnoma boʻyicha bajarilishi lozim boʻlgan majburiyatlarni ajratmasdan yagona tushum;
• hisobot sanasida zaxiralarni sof sotish qiymatiga tekshirmaslik;
• yetishtirish va qayta ishlash oʻrtasida xarajatlar ajratilmaganligi.

Shartli misol: yigʻim sanasidagi hosil bahosi

Misol real narxlarni aks ettirmaydigan shartli sonlarda. Faraz qilaylik, yigʻim sanasiga klaster 1 000 t mahsulot yigʻdi. Yigʻim sanasida sotish joyidagi bozor narxi — bir tonna uchun 100 shartli birlik, sotish xarajatlari — bir tonna uchun 5 birlik. Sotish xarajatlari chegirilgan adolatli qiymat 1 000 × (100 − 5) = 95 000 shartli birlikni tashkil etadi. Bu summa yigʻim paytidagi mahsulot bahosi va zaxiralarning dastlabki qiymatidir.

Davr oxirida omborda partiyaning bir qismi qolsa va sof sotish qiymati hisobdagidan pasaysa, zaxira IAS 2 qoidasi boʻyicha kichikroq qiymatgacha hisobdan chiqariladi. Yigʻim paytidagi baho bilan keyingi sotuv oʻrtasidagi farq bitta moddada «yashirinmasligi» kerak: auditor qayta baholash natijasini va sotuv natijasini ajratishni talab qiladi.