Taʼsischi qarzlari va foizsiz qarzlar MHXS boʻyicha: bozor stavkasida baholash

Nega nominal qiymat adolatli qiymatga teng emas

Instrumentning dastlabki tan olishdagi adolatli qiymati odatda bitim narxiga teng boʻladi — lekin bitim bozor shartlarida tuzilgan boʻlsagina. Standart toʻgʻridan-toʻgʻri belgilaydi: agar toʻlangan yoki olingan summaning bir qismi instrumentning oʻziga tegishli boʻlmasa, instrumentning adolatli qiymatini baholash kerak.

Taʼsischidan olingan qarz — klassik holat. Ishtirokchi pulni tekinga berishi mumkin, chunki u kompaniyadan egasi sifatida manfaatdor. Mustaqil kreditor bunday shartlarni taklif qilmasdi. Bogʻliq tomonlar haqidagi standart bu haqda umumiy qoida bilan eslatadi: bogʻliq tomonlar bogʻliq boʻlmagan tomonlar tuzmaydigan bitimlarni tuzishi mumkin.

Shuning uchun savol shunday: xuddi shunday qarz bozorda qancha turgan boʻlardi — xuddi shu valyuta, muddat, stavka turi va qarz oluvchining kredit sifati bilan.

Foizsiz qarzni dastlabki tan olishda qanday baholash kerak

Uzoq muddatli foizsiz qarz uchun standart toʻgʻridan-toʻgʻri yoʻnalish beradi: adolatli qiymatni barcha kelgusi pul oqimlarining keltirilgan qiymati sifatida aniqlash mumkin, ular oʻxshash instrument uchun amaldagi bozor stavkasida diskontlanadi. Oʻxshashlik valyuta, muddat, stavka turi va boshqa omillar, shuningdek, taqqoslanadigan kredit reytingi boʻyicha tekshiriladi.

Kompaniya uchun amaliy tartib:

• shartnoma shartlarini qayd etish: summa, valyuta, qaytarish jadvali, taʼminot va subordinatsiya mavjudligi;
• bozor stavkasini tanlash: banklarning taqqoslanadigan kreditlar boʻyicha takliflari, mustaqil kreditorlardan soʻnggi qarz olishlar stavkalari, zarur boʻlsa — kredit xavfiga tuzatma bilan hisoblangan stavka;
• kelgusi toʻlovlarni shu stavkada diskontlab, adolatli qiymatni olish;
• bitim boʻyicha toʻgʻridan-toʻgʻri xarajatlar boʻlsa, ularni qoʻshish yoki ayirish;
• stavka manbalari va hisob-kitobni jamlanmada saqlash — auditor aynan shularni soʻraydi.

Nominal va adolatli qiymat oʻrtasidagi farqni qayerga yuborish kerak

Standart adolatli qiymat bitim narxidan farq qiladigan ikki holatni ajratadi. Agar u identik instrumentning faol bozordagi kotirovkasi bilan yoki faqat kuzatiladigan bozor maʼlumotlaridan foydalanadigan baholash usuli bilan tasdiqlansa, farq foyda yoki zarar sifatida tan olinadi.

Qolgan barcha hollarda baho farqni kechiktiradigan qilib tuzatiladi. Keyinchalik kechiktirilgan farq foyda yoki zararda faqat bozor ishtirokchilari hisobga oladigan omil, shu jumladan vaqt oʻzgarishi tufayli yuzaga kelgan qismida tan olinadi.

Egasidan olingan qarz stavkasi kotirovkalar bilan kamdan-kam tasdiqlanadi, shuning uchun amalda bu farq professional mulohaza masalasidir. Qarz beruvchi egasi boʻlganda foizsizlikdan olingan naf iqtisodiy jihatdan nimaga aylanishini standart toʻgʻridan-toʻgʻri aytmaydi. Koʻp kompaniyalar uni egasining kapitalga qoʻshgan hissasi deb hisoblaydi, ammo bunday pozitsiyani asoslash va hisob siyosatida mustahkamlash kerak. Kelishuv mohiyatini hisobga olgan yozma xulosa zarur, uni davr yopilishidan oldin auditor bilan kelishgan maʼqul.

Keyingi baholash: diskont qanday “ochiladi”

Moliyaviy majburiyatlar, qoida tariqasida, keyinchalik amortizatsiyalangan qiymatda baholanadi. Buning uchun samarali foiz stavkasi qoʻllanadi: bu instrumentning kutilayotgan butun muddati davomidagi taxminiy kelgusi toʻlovlarni majburiyatning amortizatsiyalangan qiymatigacha aniq diskontlaydigan stavkadir.

Amalda diskont foiz xarajatiga aylanadi: har davrda kompaniya qarzning balans qiymatiga samarali stavkada foiz hisoblaydi va majburiyat asta-sekin soʻndirish sanasiga kelib nominalga yetadi.

Shartli raqamlardagi misol (haqiqiy kompaniya maʼlumotlari emas). Qarz 100 mln soʻm, muddat 3 yil, oxirida bir toʻlov bilan qaytariladi, foiz yoʻq; hisob-kitob boʻyicha kompaniya uchun bozor stavkasi yiliga 20%.

• dastlabki baho: 100 / 1,2³ ≈ 57,87 mln soʻm; nominaldan farq ≈ 42,13 mln soʻm;
• 1-yil foiz xarajati: 57,87 × 20% ≈ 11,57 mln, yil oxiridagi balans qiymati ≈ 69,44 mln;
• 2-yil: ≈ 13,89 mln, yil oxirida ≈ 83,33 mln;
• 3-yil: ≈ 16,67 mln, yil oxirida — 100 mln, soʻndirish summasiga teng.

Ochib berish va soliq hisobi

Ishtirokchidan olingan qarz — bogʻliq tomon bilan operatsiya. Standart munosabatlar xarakterini, operatsiyalar summasini, qoldiqlarni va ularning shartlarini, jumladan taʼminot mavjudligi va hisob-kitob xarakterini, shuningdek, berilgan yoki olingan kafolatlar haqidagi maʼlumotlarni ochib berishni talab qiladi. Shartlar bozor shartlariga teng, deb faqat bu tasdiqlansagina aytish mumkin.

Soliq hisobi Soliq kodeksi boʻyicha alohida yuritiladi va MHXS tuzatishlarini takrorlamaydi. Ikki hisob bazasi oʻrtasidagi farqlarni kuzatib borish va hisobotda tushuntirish, soliq oqibatlarini esa amaldagi normalar boʻyicha alohida baholash kerak.

Odatiy xatolar

• qarzni shartlarining bozorga mosligini tekshirmay, “shartnomada shunday” deb nominalda aks ettirish;
• asossiz “istalgan” stavkani olish — masalan, kompaniya uchun kredit stavkasi oʻrniga depozit stavkasini;
• valyuta va muddatni hisobga olmaslik: soʻmdagi qisqa muddatli kredit stavkasi valyutadagi uzoq muddatli qarz uchun mos kelmaydi;
• keyingi davrlarda foizlarni samarali stavka boʻyicha qayta hisoblamaslik;
• bogʻliq tomonlar bilan operatsiyalarni ochib berishni unutish;
• qarz bilan kapitalga hissani aralashtirish: agar instrumentda pulni qaytarish majburiyati boʻlmasa, bu endi qarz va kapitalni tasniflash masalasidir.