IFRS 9: moliyaviy majburiyatlarni oʻzgartirish — kreditni qayta tuzish

Majburiyat qachon hisobdan chiqariladi

Asosiy qoida oddiy: tashkilot moliyaviy majburiyatni (yoki uning qismini) moliyaviy holat toʻgʻrisidagi hisobotdan faqat u bekor boʻlganda chiqaradi — yaʼni shartnomada koʻrsatilgan majburiyat bajarilganda, bekor qilinganda yoki muddati tugaganda (IFRS 9 ning 3.3.1-bandi). Qarzdorning asosiy javobgarlikdan sud qarori yoki kreditor qarori bilan huquqiy ozod etilishi ham majburiyatning bekor boʻlishi hisoblanadi (B3.3.1(b)-band).

Kredit shartlarining oʻzgarishi ham shunday natijaga olib kelishi mumkin. Standartda aytilishicha, avvalgi qarz oluvchi va kreditor oʻrtasida qarz instrumentlarini sezilarli darajada farq qiladigan shartlarda almashtirish dastlabki majburiyatning bekor boʻlishi va yangi majburiyatning tan olinishi sifatida aks ettiriladi. Mavjud majburiyat yoki uning qismi shartlarining sezilarli oʻzgarishi ham xuddi shunday hisobga olinadi, bunda oʻzgarish qarzdorning moliyaviy qiyinchiliklari bilan bogʻliq boʻlishi yoki boʻlmasligi ahamiyatsiz (3.3.2-band).

10 foiz testi: shartlar sezilarli oʻzgarganini qanday aniqlash

IFRS 9 da «sezilarlilik» miqdoriy oʻlchanadi. Yangi shartlar boʻyicha pul oqimlarining (toʻlangan komissiyalar olingan komissiyalar chegirib tashlangan holda) dastlabki effektiv foiz stavkasi boʻyicha diskontlangan hozirgi qiymati dastlabki majburiyat boʻyicha qolgan pul oqimlarining diskontlangan hozirgi qiymatidan kamida 10 foizga farq qilsa, shartlar sezilarli darajada farq qiladi deb hisoblanadi (B3.3.6-band).

Amaliyotda hisob-kitob tartibi quyidagicha:

• dastlabki kredit boʻyicha qolgan toʻlovlar jadvalini (foizlar va asosiy qarz) olib, dastlabki effektiv stavka boʻyicha diskontlash — «oldingi» hozirgi qiymat chiqadi;
• yangi shartlar boʻyicha toʻlovlar jadvalini tuzib, bankka toʻlangan komissiyalarni qoʻshish va bankdan olingan komissiyalarni ayirish;
• yangi oqimlarni xuddi shu dastlabki effektiv stavka boʻyicha diskontlash — «keyingi» hozirgi qiymat chiqadi;
• taqqoslash: farq 10 foiz va undan koʻp boʻlsa — sezilarli modifikatsiya, 10 foizdan kam boʻlsa — sezilarsiz;
• hisob-kitob va farazlarni saqlab qoʻyish: auditor birinchi navbatda shu hujjatni soʻraydi.

Sezilarli modifikatsiyada hisobda nima aks ettiriladi

Agar test oʻtilsa (farq 10 foiz va undan koʻp), eski majburiyat tan olinishi toʻxtatiladi, yangisi esa adolatli qiymat boʻyicha tan olinadi: dastlabki tan olishda moliyaviy majburiyat adolatli qiymat boʻyicha baholanadi, agar u foyda yoki zarar orqali adolatli qiymat boʻyicha baholanmasa, bitim bilan bevosita bogʻliq xarajatlar hisobga olinadi (5.1.1-band).

Bekor boʻlgan majburiyatning balans qiymati bilan toʻlangan haq (berilgan pul boʻlmagan aktivlar va qabul qilingan majburiyatlar bilan birga) oʻrtasidagi farq foyda yoki zarar tarkibida tan olinadi (3.3.3-band). Majburiyat bekor boʻlganda yuzaga kelgan barcha xarajat va komissiyalar shu foyda yoki zararga kiritiladi (B3.3.6-band). Amaliy xulosa: yangi majburiyat eski balans qiymatidan past baholansa, foyda paydo boʻladi, aks holda zarar.

Agar kreditning faqat bir qismi qayta tuzilsa, majburiyatning balans qiymati operatsiya sanasida tan olinishda davom etayotgan va bekor boʻlayotgan qismlar oʻrtasida ularning nisbiy adolatli qiymatiga mutanosib taqsimlanadi (3.3.4-band).

Sezilarsiz modifikatsiyada hisobda nima aks ettiriladi

Farq 10 foizdan kam boʻlsa, majburiyat hisobdan chiqarilmaydi. Bunday modifikatsiyada yuzaga kelgan xarajat va komissiyalar majburiyatning balans qiymatini tuzatadi va oʻzgartirilgan majburiyatning qolgan muddati davomida amortizatsiya qilinadi (B3.3.6-band).

Balans qiymatining oʻzi kelgusi shartnoma pul oqimlarining dastlabki effektiv stavka boʻyicha diskontlangan hozirgi qiymati sifatida qayta hisoblanadi; tuzatish foyda yoki zararda daromad yoki xarajat sifatida aks ettiriladi (B5.4.6-band). Effektiv stavka oʻzgarmay qoladi, shuning uchun keyingi davrlarda foiz xarajatlari qayta hisoblangan summadan eski stavka boʻyicha hisoblanadi.

Hisob-kitob namunasi (shartli raqamlar)

Namuna oʻquv xarakterida, raqamlar shartli. Kompaniyaning bankka qarzi 1 000 (shartli birlik). Qolgan muddat — 2 yil, yillik 10 foiz foiz har yili toʻlanadi, asosiy qarz oxirida qaytariladi. Effektiv stavka 10 foiz. «Oldingi» hozirgi qiymat: 100 / 1,10 + 1 100 / 1,21 = 1 000.

A variant. Bank kreditni yana bir yilga uzaytiradi (jami 3 yil) va stavkani 6 foizgacha kamaytiradi. Yangi oqimlar: 60, 60, 1 060. 10 foiz boʻyicha diskontlaymiz: 54,55 + 49,59 + 796,39 ≈ 900,53. 1 000 bilan farq taxminan 9,95 foiz — chegaradan kam. Modifikatsiya sezilarsiz: majburiyat qoladi, uning balans qiymati 900,53 gacha qayta hisoblanadi, taxminan 99,47 farq foyda yoki zararda daromad sifatida aks ettiriladi. Agar kompaniya bankka 10 komissiya toʻlagan boʻlsa, «keyingi» hozirgi qiymat 910,53 gacha oshar, farq taxminan 8,9 foizgacha kamayar edi — xulosa oʻsha-oʻsha.

B variant. Muddat oʻsha — 3 yil, ammo stavka 5 foizgacha tushirilgan. Oqimlar: 50, 50, 1 050. 10 foiz boʻyicha hozirgi qiymat ≈ 875,66. Farq taxminan 12,4 foiz — test oʻtildi, modifikatsiya sezilarli. Eski majburiyat (1 000) tan olinishi toʻxtatiladi, yangisi adolatli qiymat boʻyicha tan olinadi. Namuna uchun kompaniya uchun bozor stavkasi ham 10 foiz deb faraz qilaylik, u holda yangi majburiyatning adolatli qiymati ≈ 875,66, bekor qilishdan foyda esa taxminan 124,34 (komissiyalarni hisobga olmaganda). Keyingi davrlarda foizlar yangi majburiyatning yangi effektiv stavkasi boʻyicha hisoblanadi.

Eʼtibor bering: A variantda 9,95 foiz farq chegaraga oz yetmadi. Bunday holatlarni auditor ayniqsa diqqat bilan tekshiradi, shuning uchun hisob-kitob aniq stavkalar va barcha komissiyalar bilan kerak.

Tipik xatolar

• diskontlangan emas, balki toʻlovlarning nominal summalari taqqoslanadi;
• yangi oqimlar dastlabki kreditning dastlabki effektiv stavkasi bilan emas, bankning yangi stavkasi bilan diskontlanadi;
• qayta tuzish uchun bankka toʻlangan komissiyalar hisobga olinmaydi (testda ular hisob-kitobga kiradi, B3.3.6-band);
• sezilarli modifikatsiyada foyda yoki zarar tan olinmay, qoldiq shunchaki «qayta yoziladi»;
• hisob-kitob hujjatlashtirilmaydi: usiz modifikatsiya sezilarsiz degan xulosani tasdiqlab boʻlmaydi;
• test faqat rasmiy belgilar boʻyicha bir marta oʻtkaziladi, kreditning qismlari yoki ketma-ket qoʻshimcha kelishuvlardagi oʻzgarishlar tekshirilmaydi.