Oʻzbek kompaniyasi filialining buxgalteriya hisobi: alohida balans, xoʻjalik ichidagi hisob-kitoblar va soliqlar

Filial huquq va hisob nuqtayi nazaridan nima

Fuqarolik kodeksi (47-modda) filialni yuridik shaxsning oʻz joylashgan joyidan tashqarida boʻlgan, uning barcha yoki bir qismi vazifalarini bajaruvchi alohida boʻlinma sifatida belgilaydi. Filial yuridik shaxs emas, uni yaratgan kompaniyadan mol-mulk oladi va kompaniya tasdiqlagan nizom asosida ishlaydi; rahbarni kompaniya tayinlaydi va u ishonchnoma asosida harakat qiladi.

Buxgalter uchun bu uchta amaliy narsani anglatadi: filial mol-mulki kompaniya mol-mulki boʻlib qoladi; filial bitimlari boʻyicha majburiyatlarni oxir-oqibat kompaniya koʻtaradi; filial toʻgʻrisidagi nizom va rahbarning ishonchnomasi boʻlinma hisob ishidagi birinchi hujjatlardir.

Xoʻjalik ichidagi hisob-kitoblar: 4110 va 6110 hisobvaraqlari

Hisobvaraqlar rejasi (21-sonli BHMS) bosh tashkilot va uning ajratilgan boʻlinmalari oʻrtasidagi hisob-kitoblar uchun ikkita «koʻzgudagi» hisobvaraqni ajratadi. 4110 hisobvaragʻida tashkilotning umumiy balansiga kiruvchi filiallar va vakolatxonalarning debitorlik qarzlari (xoʻjalik ichidagi yoki balans ichidagi hisob-kitoblar) hisobga olinadi. 6110 hisobvaragʻida esa umumiy balansga kiruvchi filiallar va vakolatxonalarga nisbatan joriy majburiyatlar hisobga olinadi.

Standartda koʻrsatilishicha, 4110 hisobvaragʻida berilgan mol-mulk va moddiy qiymatliklar, boʻlinma xodimlariga ish haqi toʻlash va boshqa joriy operatsiyalar boʻyicha hisob-kitoblar yuritiladi. 6110 va 6120 hisobvaraqlari boʻyicha analitik hisob har bir ajratilgan boʻlinma boʻyicha alohida yuritiladi — hammasi uchun bitta summa bilan emas.

Bunday hisob-kitoblardan oʻtadigan odatiy operatsiyalar:

• bosh ofisning filialga tovar, material, pul va asosiy vositalar topshirishi;
• filial xodimlariga ish haqining markaziy kassadan yoki bosh ofis hisobvaragʻidan toʻlanishi;
• filialning tushum yoki mahsulotni bosh ofisga topshirishi;
• bosh ofis filial uchun toʻlagan xarajatlar (ijara, xizmatlar) va aksincha.

Filialni bosh ofis bilan qanday jamlash kerak

Jamlashning mohiyati — oʻzaro solishtirish: bosh ofis filial bilan hisob-kitoblar deb hisoblagan summa filial bosh ofis bilan hisob-kitoblar deb hisoblagan summaga mos kelishi kerak. Bu qoldiqlar umumiy hisobot tuzilganda yopiladi: bitta tashkilot ichida oʻz oldidagi qarz ham, oʻzidan olingan tushum ham boʻlishi mumkin emas.

Shartli raqamlardagi misol (haqiqiy maʼlumot emas). Bosh ofis filialga hisob qiymati 100 shartli birlik boʻlgan tovarlarni topshirdi va filial xodimlariga 20 miqdorida ish haqi toʻladi. Bosh ofis hisobida filial bilan hisob-kitoblar 120 ga oshdi, filial hisobida bosh ofis oldidagi majburiyatlar 120 ga oshdi. Agar filial 120, bosh ofis esa 110 koʻrsatsa, 10 farqni davr yopilishidan oldin topish kerak: koʻpincha bu tomonlardan biri aks ettirmagan operatsiya yoki yuk xatlarining turli sanalarda rasmiylashtirilishi boʻladi.

Boʻlinmalar bilan operatsiyalar boʻyicha namunaviy yozuvlar 21-sonli BHMSdagi jadvalda (6100 hisobvaraqlari boʻlimida) keltirilgan — provodkalarni u bilan solishtiring va hisob siyosatida maʼlumot almashish tartibini mustahkamlang: filial maʼlumotni qaysi muddatlarda va qaysi shaklda topshiradi, solishtirma dalolatnomani kim imzolaydi.

Filial soliqlari: hisobga qoʻyish va hisobot

Soliq kodeksi (32-modda) ajratilgan boʻlinma deb joylashgan joyida statsionar ish oʻrinlari jihozlangan har qanday hududiy jihatdan ajratilgan boʻlinmani hisoblaydi; ish oʻrni bir oydan ortiq muddatga yaratilsa, statsionar hisoblanadi. Muhim jihat: boʻlinma ustavda va buyruqlarda rasmiylashtirilgan yoki rasmiylashtirilmaganidan qatʼi nazar shunday deb topiladi. Doimiy xodimlari bor «norasmiy» ombor yoki ofisni soliq organi amalda boʻlinma deb topishi mumkin.

Respublika hududida boʻlinmalari bor kompaniya ularning har birining joylashgan joyidagi soliq organlarida hisobga qoʻyiladi (128-modda). Bundan tashqari, soliq toʻlovchi oʻz hisobda turgan joyidagi soliq organiga barcha ajratilgan boʻlinmalari va bu maʼlumotlardagi oʻzgarishlar haqida xabar berishi shart (22-modda). Boʻlinmalar Kodeksda nazarda tutilgan hollarda va tartibda kompaniyaning soliq toʻlash majburiyatlarini oʻz joylashgan joyida bajaradi (20-modda).

Ayrim soliqlar uchun alohida qoidalar bor. Filiallari va xodimlari soni 25 nafardan ortiq boʻlgan boʻlinmalari bor soliq agentlari ushbu boʻlinmalar xodimlari boʻyicha hisobotni ularning hisobda turgan joyidagi soliq organiga topshiradi (389-modda). Koʻchmas mulk soliq toʻlovchining soliq hisobida turgan joyida emas, balki boshqa joyda boʻlsa, mol-mulk soligʻi boʻyicha hisobot koʻchmas mulk joylashgan joydagi soliq organiga topshiriladi (417-modda). Yirik soliq toʻlovchilar esa, aksincha, hisobot topshiradi va soliqlarni ajratilgan boʻlinmalarni hisobga olgan holda markazlashtirilgan tarzda toʻlaydi (20-modda). Sizga qaysi tartib qoʻllanishini oʻz toifangiz va Kodeksning amaldagi tahriri boʻyicha tekshiring.

Hujjatlar va filial hisobini yoʻlga qoʻyish tartibi

• filial ochish toʻgʻrisidagi qaror va uning nizomi, rahbarni tayinlash buyrugʻi va ishonchnoma;
• boʻlinmani joylashgan joyida soliq hisobiga qoʻyish;
• bank hisobvaragʻini ochish (nizomda nazarda tutilgan boʻlsa) va rahbar vakolatlari chegarasini belgilash;
• xoʻjalik ichidagi hisob-kitoblar boʻlimi bilan kompaniya hisob siyosati: maʼlumot topshirish muddatlari, solishtirma dalolatnoma shakli, umumiy xarajatlarni taqsimlash tartibi;
• filial boʻyicha 4110 va 6110 hisobvaraqlarida alohida analitik hisob, alohida kassa va kadrlar hisobi;
• bosh ofis bilan muntazam solishtirish jadvali va filial maʼlumotlarini umumiy hisobotga kiritish tartibi.

Odatiy xatolar

• boʻlinmani «oddiy ofis» deb hisoblab soliq hisobiga qoʻymaslik, vaholanki u yerda doimiy xodimlar ishlaydi;
• filial bilan hisob-kitoblarni har bir boʻlinma boʻyicha analitiksiz yuritish va keyin qoldiqni tushuntira olmaslik;
• bosh ofis va filial operatsiyani turli davrlarda qayd etishi, 4110 va 6110 qoldiqlarining mos kelmasligi;
• filial xodimlariga ish haqi markazdan toʻlanadi, lekin u boʻyicha hisobot boʻlinma hisobda turgan joyida topshirilmaydi;
• filial toʻgʻrisidagi nizom va rahbar ishonchnomasining yoʻqligi — tekshiruvda va kontragent bilan nizoda zaif nuqta.