Franchayzing: yigʻim va royalti hisobi

Fuqarolik kodeksidagi franshiza shartnomasi

FKda franchayzing kompleks tadbirkorlik litsenziyasi deb ataladi (50-bob). Shartnomaga koʻra bir tomon (litsenziar, yaʼni franchayzer) ikkinchi tomonga (litsenziatga, yaʼni franchayziga) haq evaziga mutlaq huquqlar majmuasini beradi: firma nomidan, himoyalangan tijorat axborotidan, tovar belgisidan va shartnomada koʻrsatilgan boshqa obyektlardan foydalanish huquqini (FKning 862-moddasi).

Buxgalter uchun bundan uchta amaliy xulosa chiqadi. Birinchidan, tomonlar faqat tijorat tashkilotlari va tadbirkor sifatida roʻyxatdan oʻtgan fuqarolar boʻlishi mumkin (FKning 862-moddasi). Ikkinchidan, shartnoma yozma shaklda boʻlishi va litsenziarni roʻyxatdan oʻtkazgan organ tomonidan roʻyxatga olinishi shart; aks holda u haqiqiy emas (FKning 863-moddasi). Shartnoma roʻyxatdan oʻtmagan boʻlsa, u boʻyicha toʻlovlarni franshiza xarajati sifatida aks ettirish xavfli — avval shu kamchilikni bartaraf etish kerak. Uchinchidan, shartnoma sublitsenziyalarga yoʻl qoʻysa, ularning taqdiri asosiy shartnomaga bogʻliq: shartnoma tugashi sublitsenziyani ham tugatadi (FKning 864-moddasi).

FKda «paushal toʻlov» atamasi ishlatilmaydi. Kodeks haq toʻlash shaklini aytadi: qatʼiy belgilangan bir martalik yoki davriy toʻlovlar, tushumdan ajratmalar, litsenziar qayta sotish uchun yetkazib beradigan tovarlarning ulgurji narxiga ustama yoki shartnomadagi boshqa shakl (FKning 865-moddasi). Paushal toʻlov mohiyatan qatʼiy belgilangan bir martalik toʻlov; royalti esa davriy toʻlov yoki tushumdan ajratma.

Franchayzida paushal toʻlov

Tijorat konsessiyasi shartnomasi boʻyicha begona tovar belgisi va boshqa obyektlardan foydalanish huquqini 7-sonli BHMS nomoddiy aktivlardan foydalanish huquqini berish bilan bogʻliq operatsiyalarga kiritadi (59-band). Standart bunday huquq uchun toʻlovlarning ikki turini farqlaydi (61-band).

Davriy toʻlovlarni foydalanuvchi hisobot davri xarajatlariga kiritadi. Bir martalik qatʼiy toʻlov esa kelgusi davr xarajatlari sifatida hisobga olinadi va shartnoma amal qilish muddati davomida tegishli hisobot davrlari xarajatlariga chiqarib boriladi. Olingan huquq sizning aktivingizga aylanmaydi: foydalanishga olingan nomoddiy aktivlar shartnomada koʻrsatilgan qiymatda balansdan tashqari hisobvaraqda hisobga olinadi (61-band).

Amalda qanday ish tutish kerak:

• hisob siyosatida franshiza boʻyicha bir martalik toʻlov kelgusi davr xarajatlariga kiritilishini mustahkamlash;
• hisobdan chiqarish muddatini shartnoma muddatiga qarab belgilash (shartnoma muddatsiz boʻlsa, muddatni hisob siyosatida va hujjatlarda asoslash kerak);
• huquqni shartnomadagi qiymat boʻyicha balansdan tashqari hisobga qoʻyish;
• xarajatlarni oylar boʻyicha tekis hisobdan chiqarish va chiqarilgan summani shartnomaga ilova jadval bilan solishtirish;
• shartnoma, roʻyxatdan oʻtganlik tasdigʻi va toʻlov hujjatlarini bitta jildda saqlash.

Franchayzida royalti va hisob-kitob misoli

Haq davriy toʻlansa — har oy qatʼiy summada yoki tushumdan foiz sifatida — u hisoblangan hisobot davrining xarajatlariga kiradi (7-sonli BHMSning 61-bandi). Huquq egasi oldidagi royalti boʻyicha qarzni hisobvaraqlar rejasi 6930 «Royalti boʻyicha qarzlar» hisobvaragʻida hisobga olishni nazarda tutadi; hisoblash shu hisobvaraqning kreditida xarajat hisobvaraqlari bilan korrespondensiyada aks ettiriladi, analitik hisob har bir kreditor boʻyicha yuritiladi.

Shartli raqamlardagi misol. 5 yillik shartnoma 120 000 000 soʻm bir martalik toʻlov va oylik tushumdan 5% royaltini nazarda tutadi. Har oy tekis hisobdan chiqarilganda oy xarajatiga 120 000 000 / 60 = 2 000 000 soʻm kiradi. Nuqtaning oylik tushumi 80 000 000 soʻm boʻlsa, oylik royalti 4 000 000 soʻm. Jami oy uchun franshiza xarajati 6 000 000 soʻm: shundan 2 000 000 — bir martalik toʻlovni hisobdan chiqarish, 4 000 000 — royalti. Bu toʻlovlarning soliq oqibatlarini aniq shartnoma shartlaridan kelib chiqib, SKga muvofiq alohida aniqlang.

Franchayzerda hisob

Huquq egasida foydalanish huquqini berish aktivning chiqib ketishini anglatmaydi. Tashkilot nomoddiy aktivga mutlaq huquqni saqlab qolib, uni boshqa shaxsga foydalanishga bersa, aktiv balansdan chiqarilmaydi, amortizatsiyani esa huquq egasining oʻzi hisoblashda davom etadi (7-sonli BHMSning 60-bandi).

Olinadigan royaltini hisobvaraqlar rejasi 4850 «Olinadigan royalti» hisobvaragʻida (hisoblash va olish) hisobga oladi. Olingan daromad 9510 «Royalti koʻrinishidagi daromadlar» hisobvaragʻining kreditida, 4850 hisobvaragʻi yoki pul mablagʻlari hisobvaraqlari bilan korrespondensiyada aks ettiriladi. Haq bir martalik toʻlovni hamda litsenziar taqdim etishi shart boʻlgan oʻqitish, hujjatlar va yordamni oʻz ichiga olsa (FKning 866-moddasi), shartnomada bu tarkibiy qismlarni ajratgan maʼqul: bu daromadni tan olish paytini va birlamchi hujjatlarni aniqlashni osonlashtiradi. Bir martalik toʻlovdan daromadni tan olishning aniq tartibini hisob siyosatida belgilang.

Franchayzer — norezident: chet elga royalti

Huquq egasi xorijiy kompaniya boʻlsa, unga franshiza uchun toʻlov odatda royaltiga kiradi. SKga koʻra royalti — har qanday nomoddiy aktivdan foydalanganlik yoki foydalanish huquqi uchun toʻlovlar, jumladan patentlar, tovar belgilari, savdo markalari va sanoat, tijorat yoki ilmiy tajriba haqidagi axborot (nou-xau) (SKning 44-moddasi).

Nomoddiy aktivdan Oʻzbekistonda foydalanish uchun royalti norezident daromadlari sirasiga kiradi, ulardan soliqni daromadni toʻlayotgan soliq agenti, yaʼni siz hisoblaysiz va ushlab qolasiz (SKning 351-moddasi). Stavkalar jadvalida (SKning 353-moddasi) dividendlar va foizlar uchun 10%, 1–5-bandlarda nomlanmagan daromadlar uchun 20% belgilangan. Royalti bu bandlar orasida nomlanmagan, shuning uchun dastlab «boshqa daromadlar» qatoridagi stavka qoʻllanadi. Huquq egasi davlati bilan xalqaro shartnoma boʻlsa, kamaytirilgan stavka yoki ozod qilish faqat oluvchi soliq rezidentligini tasdiqlovchi hujjatni toʻlov sanasidan kechiktirmay taqdim etgan taqdirdagina qoʻllanadi (SKning 354-moddasi). Har bir toʻlovdan oldin shu hujjatni tekshiring.

Tipik xatolar

Koʻpincha beshta xato uchraydi:

• bir martalik toʻlovning hammasini toʻlov oyining xarajatiga bir yoʻla chiqarish, vaholanki standart uni shartnoma muddatiga taqsimlashni talab qiladi;
• shartnomani roʻyxatdan oʻtkazmaslik va u boʻyicha toʻlovlarni shartnoma amalda boʻlgandek hisobga olish (FKning 863-moddasi);
• brenddan foydalanish huquqini balansdan tashqari hisobga olish oʻrniga oʻz aktivi sifatida balansga qoʻyish;
• shartnomada narxni belgilashga oid cheklovni tekshirmaslik: litsenziar litsenziat tomonidan tovarni sotish narxini belgilashga yoki narxning yuqori yoki quyi chegarasini oʻrnatishga haqli boʻlgan shartni FK haqiqiy emas deb tan oladi (868-modda), bu esa royalti hisoblanadigan tushumga taʼsir qiladi;
• norezidentga royalti toʻlashda soliqni ushlab qolmaslik va rezidentlik hujjatini soʻramaslik.