Imtiyozli va imtiyozsiz faoliyatning alohida hisobi

Alohida hisob qachon majburiy

Umumiy qoidani Soliq kodeksining 80-moddasi beradi: soliq tartibi turlicha boʻlgan faoliyat turlarini bir vaqtda amalga oshiruvchi soliq toʻlovchilar soliq solish obyektlari va ular bilan bogʻliq obyektlarning alohida hisobini yuritishi shart. Bu tavsiya emas, majburiyat va u kompaniyada boshqa tartibdagi ikkinchi faoliyat turi paydo boʻlgan paytdan boshlab yuzaga keladi.

Xuddi shu mantiq boshqa normalarda ham takrorlanadi. Faoliyat turlari boʻyicha soliq solish obyektlari yoki stavkalar turlicha boʻlsa, Soliq kodeksining 468-moddasi ular boʻyicha alohida hisob yuritishni va soliqni tegishli toifadagi soliq toʻlovchilar uchun belgilangan stavkalar boʻyicha toʻlashni talab qiladi. Foyda soligʻi boʻyicha esa soliq toʻlovchi foyda va zararni hisobga olishning umumiy tartibidan farq qiladigan operatsiyalar boʻyicha daromadlar (xarajatlar) alohida hisobini yuritadi. Mol-mulk soligʻi boʻyicha baza soliqqa tortiladigan va tortilmaydigan mol-mulkning alohida hisobiga asoslanib aniqlanadi.

Odatiy vaziyatlar: investitsiya kelishuvidan tashqari savdo bilan shugʻullanuvchi MIZ ishtirokchisi; imtiyozli faoliyatiga kirmaydigan xizmatlari bor IT Park rezidenti; QQS bilan soliqqa tortiladigan va QQSdan ozod etilgan aylanmalari bor kompaniya.

Alohida hisob nimaga asoslanadi

Soliq kodeksining 80-moddasi boʻyicha alohida hisob buxgalteriya hisobi maʼlumotlari asosida yuritiladi: balansdan tashqarida alohida “soliq buxgalteriyasi” kodeks talab qilmaydi. Amalda bu hisobvaraqlar rejasida va analitikada faoliyat turlari kesimi boʻlishi kerakligini bildiradi: xarajat markazlari, subhisobvaraqlar, birlamchi hujjatlardagi belgilar.

Muayyan faoliyat turiga tegishli barcha daromad va xarajatlar tegishli hisob hujjatlari bilan tasdiqlanishi shart. Shuning uchun “koʻzda chamalab” taqsimlash tekshiruvda ishlamaydi: operatsiya qaysi faoliyat turiga tegishli ekani koʻrinib turadigan shartnoma, dalolatnoma, yuk xatlari hamda umumiy xarajatlar taqsimlanadigan ichki hujjat (hisob siyosati qoidasi) kerak.

• Faoliyat turlari maʼlumotnomasi: imtiyozli (investitsiya kelishuvi yoki boshqa asos boʻyicha) va imtiyozsiz.
• Hisobdagi analitika: daromadlar, bevosita xarajatlar subhisobvaraqlari va xarajat markazlari.
• Hisob siyosatida umumiy xarajatlarni (ijara, boshqaruvchilar ish haqi, kommunal xizmatlar) taqsimlash qoidalari.
• Har bir davr uchun ulushlar hisob-kitobi reyestri va tasdiqlovchi hujjatlar.

Toʻgʻridan-toʻgʻri va proporsional usullar

Kodeks ikki usulga yoʻl qoʻyadi: alohida hisob proporsional usulda yoki toʻgʻridan-toʻgʻri hisobga olish usulida yuritilishi mumkin.

Toʻgʻridan-toʻgʻri hisobda daromad, xarajat va boshqa obyektlar ular bogʻliq boʻlgan faoliyat turiga oid qilinadi. Xarajatni faqat bitta faoliyat turiga oid qilib boʻlmasa, u barcha faoliyat turlari oʻrtasida proporsional usulda taqsimlanadi. Yaʼni amalda toʻgʻridan-toʻgʻri usul deyarli har doim umumiy xarajatlar uchun proporsiya bilan birga qoʻllanadi.

Proporsional usulda daromad, xarajat va boshqa obyektlar faoliyat turlari oʻrtasida har bir tur boʻyicha realizatsiya tushumining umumiy tushumdagi ulushiga proporsional taqsimlanadi. Tushum QQS va aksiz soligʻisiz olinadi.

Toʻgʻridan-toʻgʻri usul aniqroq, ammo hisobda intizomni talab qiladi; proporsional usul sodda, lekin tushum tebranishiga sezgir: imtiyozsiz tushum keskin oshsa, umumiy xarajatlarning koʻprogʻi avtomatik ravishda unga toʻgʻri keladi va aksincha. Tanlangan usul va proporsiya bazasini hisob siyosatida mustahkamlang va izchil qoʻllang.

Umumiy xarajatlarni taqsimlash namunasi

Shartli raqamlardagi namuna (muayyan kompaniya amaliyotidan emas). Oy davomida QQSsiz tushum: imtiyozli faoliyat boʻyicha — 600 mln, imtiyozsiz boʻyicha — 400 mln, jami 1 000 mln. Hech bir turga bevosita oid qilib boʻlmaydigan umumiy xarajatlar (ofis ijarasi, buxgalteriya) — 50 mln.

Imtiyozli faoliyat ulushi: 600 / 1 000 = 60 %, imtiyozsiz — 40 %. Imtiyozli faoliyatga 30 mln, imtiyozsizga 20 mln umumiy xarajat toʻgʻri keladi. Keyin ularga har bir turning bevosita xarajatlari qoʻshiladi: materiallar, ishlab chiqarish xodimlari ish haqi, faqat bitta faoliyatda ishlatiladigan uskunaning amortizatsiyasi.

Har bir faoliyat turi boʻyicha natija tegishli tartib boʻyicha soliq hisoblash uchun baza beradi. Keyingi oy tushumi oʻzgarsa, ulushlar qaytadan hisoblanadi, shuning uchun hisob-kitob reyestrini har bir davr uchun yuritib, birlamchi hujjatlar bilan birga saqlash kerak.

QQS: soliqqa tortiladigan va ozod etilgan aylanmalar

QQS boʻyicha soliqqa tortiladigan aylanmalar bilan soliqdan ozod etiladigan aylanmalarni birga olib boruvchilar uchun aylanmalarning alohida hisobi majburiy: bunga Soliq kodeksining 243-moddasi 268-moddaga havola bilan toʻgʻridan-toʻgʻri ishora qiladi. Mazmuni shuki, hisobga olishga faqat soliqqa tortiladigan aylanmaga toʻgʻri keladigan soliq summasi qabul qilinadi.

Soliq kodeksining 268-moddasi hisobga olinadigan summani soliq toʻlovchi tanloviga koʻra alohida usul va (yoki) proporsional usulda aniqlashga imkon beradi. Alohida usulda soliqqa tortiladigan va ozod etilgan aylanmalar uchun ishlatiladigan sotib olingan tovarlar (xizmatlar) va ular boʻyicha toʻlangan QQS hisobi yuritiladi; boʻlib boʻlmaydigan umumiy xarajatlar proporsional taqsimlanadi. Proporsional usulda soliqqa tortiladigan aylanmaning realizatsiya boʻyicha umumiy aylanmadagi (soliqsiz) solishtirma ulushi joriy kalendar yil davomida oshib boruvchi yakun bilan aniqlanadi.

Proporsional usulda hisobga olinmagan soliq foyda soligʻini hisoblashda chegiriladigan xarajatlar tarkibida hisobga olinadi. Soddalashtirish ham bor: joriy soliq davrida soliqqa tortiladigan aylanmalar ulushi umumiy aylanma summasining 5 foizidan oshmasa, soliqni sotib olingan tovarlar (xizmatlar) qiymatiga toʻliq oid qilish mumkin. Shartli misol: ijara va kommunal xizmatlar boʻyicha umumiy kirim QQS — 10 mln, soliqqa tortiladigan aylanmaning oshib boruvchi yakundagi ulushi — 80 %; hisobga olishga 8 mln qabul qilinadi.

MIZ va IT Park: qaysi faoliyat imtiyozli hisoblanadi

MIZ ishtirokchisi uchun imtiyozli va imtiyozsiz faoliyat oʻrtasidagi chegara investitsiya kelishuvi boʻyicha oʻtadi: Soliq kodeksining 473-moddasidagi soliq imtiyozlari faqat investor va zona direksiyasi oʻrtasida tuzilgan investitsiya kelishuvida nazarda tutilgan faoliyat turlariga nisbatan tatbiq etiladi. Kelishuvdan tashqari har qanday faoliyat imtiyozsiz hisoblanadi va uning daromad va xarajatlarini imtiyozlilardan ajratish kerak.

MIZ ishtirokchisi maqomini 2026-yil 1-apreldan boshlab olganlar uchun foyda soligʻi imtiyozi asosiy vositalarni tezlashtirilgan amortizatsiya qilish huquqi shaklida qoʻllanadi. Shuning uchun amortizatsiyani obyekt amalda ishlatiladigan faoliyat turiga oid qiling. Kodeksda MIZ ishtirokchilari QQS va boshqa soliqlar boʻyicha ham imtiyozlardan foydalanishi aytilgan, biroq kodeks shartlari doirasida, shu bois QQS boʻyicha imtiyozli aylanmalar tarkibini alohida tekshirish kerak.

MIZ ishtirokchisi maqomidan mahrum etilganda, maqom yoʻqotilgan oyning 1-sanasidan boshlab soliq imtiyozlari va boshqa preferensiyalardan foydalanib boʻlmaydi (Soliq kodeksining 474-moddasi). Shu sanadagi hisob tartibini oldindan oʻylab qoʻyish lozim: faoliyat turlari va davrlar kesimidagi aniq taqsimot qayta hisob-kitobni osonlashtiradi.

IT Park rezidentlari uchun Soliq kodeksi 2028-yil 1-yanvardan 2040-yil 1-yanvargacha boʻlgan davrda QQSdan tashqari barcha soliqlardan ozod etishni nazarda tutadi. Demak, imtiyozlar umumiy manzarasida ham bunday tuzilmalarda QQS umumiy qoidalar boʻyicha hisoblanadi, soliqqa tortiladigan va QQSdan ozod aylanmalar (agar boʻlsa) 268-modda tartibida ajratiladi. Qaysi faoliyat turlari va qaysi davrlarda IT Park imtiyozlariga tushishini amaldagi normalar va rezidentlik hujjatlari boʻyicha aniqlang.

Odatiy xatolar va hisob siyosatida nimani mustahkamlash kerak

Koʻpincha muammolar usul tanlovidan emas, balki hujjatlar va izchillik yetishmasligidan kelib chiqadi. Imtiyoz hisob-kitobsiz umumiy xarajatlar bilan “xira” boʻlib qolsa, soliq organiga uni bahslashish osonroq.

• Umumiy xarajatlarni taqsimlash qoidalari bilan ichki hujjat yoʻq — ulushlar “oʻylab” olinadi.
• Yil ichida asossiz usul yoki proporsiya bazasini oʻzgartirish.
• Imtiyozli va imtiyozsiz daromadlar analitikasiz bir hisobvaraqlarda yuritiladi.
• Asosiy vositalar faoliyat turiga bogʻlanmagan, amortizatsiya ixtiyoriy taqsimlanadi.
• QQS uchun soliqqa tortiladigan va ozod aylanmalarning alohida reyestri yoʻq, natijada hisobga olish butun summadan hisoblanadi.
• Investitsiya kelishuvi oʻzgargandan yoki maqom yoʻqotilgandan keyin taqsimot qayta koʻrib chiqilmaydi.