Event-agentlik buxgalteriyasi: oldindan toʻlovlar, pudratchilar va xarajatlarni qayta taqdim etish

Prinsipal yoki agent: har bir xizmat boʻyicha qaror

MHXS (IFRS) 15 xalqaro standarti agentlik majburiyatining mohiyatiga qarashni taklif qiladi. Agar agentlik xizmatni oʻzi taʼminlashni vaʼda qilsa, u prinsipal. Agar xizmatni boshqa shaxs koʻrsatishini tashkil etishga majbur boʻlsa, u agent. Muhim jihat: baholash har bir alohida xizmat boʻyicha oʻtkaziladi, shuning uchun bitta shartnomada agentlik baʼzi pozitsiyalar boʻyicha prinsipal, boshqalari boʻyicha agent boʻlishi mumkin.

Prinsipal xizmatni mijozga topshirishdan oldin nazorat qiladi. Agent pudratchining xizmatini nazorat qilmaydi va daromadni oʻz mukofoti yoki komissiyasi miqdorida tan oladi. Tadbirlar uchun bu smetaning turli satrlari turlicha talqin qilinishi mumkinligini bildiradi: masalan, agentlikning oʻzi ishlab chiqadigan dastur va ssenariy bir holat, mijoz tanlagan va agentlik orqali toʻlanadigan zal ijarasi esa boshqa holat.

Prinsipalning alohida belgisi — kompleks xizmat. Agar agentlik mijoz buyurtma bergan yakuniy mahsulotga (tadbirni «kalit topshirish» asosida) boshqa shaxslarning xizmatlarini integratsiya qilsa, u yakuniy xizmatni mijozga topshirishdan oldin nazorat qiladi. Shu sababli «kalit topshirish» asosidagi event koʻpincha vositachilik emas, agentlikning oʻz xizmati sifatida koʻrinadi.

Rolni aniqlaydigan belgilar

MHXS (IFRS) 15 nazorat indikatorlarini keltiradi. Tadbirlarga nisbatan ularni shartnoma va ish amaliyotiga savollar roʻyxati sifatida tekshirish qulay:

• mijoz oldida natija uchun kim javob beradi — agar agentlik vaʼdani bajarish uchun asosiy javobgar boʻlsa, bu prinsipalni koʻrsatadi;
• xizmat mijozga topshirilgunga qadar xavfni kim koʻtaradi — masalan, agentlik mijoz bilan shartnoma imzolanmasdan maydon yoki ijrochini band qilsa va bekor qilinganda oldindan toʻlovni yoʻqotsa;
• mijoz uchun narxni kim belgilaydi — agentlikning erkin narxlashi prinsipalni, pudratchi narxida qayta sotish esa agentni koʻrsatadi;
• hujjatlar qanday rasmiylashtirilgan: pudratchilar hisoblari kimning nomiga berilgan va shartnomalar kimning nomidan tuzilgan.

Fuqarolik-huquqiy shakl: xizmat, topshiriq yoki komissiya

Buxgalteriya roli shartnomaga mos kelishi kerak. Haq evaziga xizmat koʻrsatish shartnomasiga koʻra ijrochi buyurtmachining topshirigʻi bilan xizmat koʻrsatishga majbur, buyurtmachi esa xizmatlar uchun haq toʻlashi shart (FK 703, 705-moddalar). Topshiriq shartnomasida vakil ishonch bildiruvchi nomidan va uning hisobidan harakat qiladi, bitim boʻyicha huquq va majburiyatlar bevosita ishonch bildiruvchida vujudga keladi (FK 817-modda). Komissiyada komissioner bitimlarni oʻz nomidan, ammo komitent hisobidan tuzadi, uchinchi shaxs bilan bitim boʻyicha huquqni komissionerning oʻzi oladi va majburiyat unga yuklanadi (FK 832-modda).

QQS uchun shakl ahamiyatli. Komissiya (topshiriq) shartnomasi shartlariga muvofiq bitimda komissioner (vakil)da soliq solinadigan baza soliqni oʻz ichiga olgan komission mukofot miqdorida belgilanadi (SK 250-modda). Agar agentlik tadbirni oʻz xizmati sifatida sotsa, pudratchilar uning xarajatlari, daromad esa xizmatning butun narxi boʻladi. Shartnomani «agentlik» deb atash yetarli emas: hisob haqiqiy shartlar boʻyicha yuritiladi, yaʼni maydon va pudratchilar bilan bitimlar kimning nomidan va kimning hisobidan tuzilgani boʻyicha.

Mijozning oldindan toʻlovi va tadbir kuni

Tadbirlar deyarli har doim oldindan toʻlanadi. MHXS (IFRS) 15 nuqtayi nazaridan ijrodan oldin olingan summa — shartnoma majburiyati: agentlik allaqachon qarama-qarshi haq olgan xizmatni mijozga topshirish majburiyati. Tadbir oʻtmaguncha oldindan toʻlov agentlikning daromadi emas va uni joriy oy daromadi bilan aralashtirib boʻlmaydi.

Xizmatlar boʻyicha QQS uchun oborot sanasini hujjatlar asosida aniqlash kerak: xizmatlarni sotish boʻyicha oborotning amalga oshirilgan sanasi — hisobvaraq-faktura yoki xizmat koʻrsatilganini tasdiqlovchi boshqa hujjat rasmiylashtirilgan (imzolangan) sana (SK 242-modda). Tadbir uchun bunday hujjat odatda voqeadan keyin imzolangan dalolatnoma boʻladi. Shu sababli dalolatnoma tartibini shartnomada mustahkamlash lozim: u qachon va qanday imzolanadi, loyiha bir necha oy davom etsa, bosqichlar qanday rasmiylashtiriladi.

Mijoz tadbirni bekor qilsa, oldindan toʻlov taqdiri shartnomaga bogʻliq. Komissiya uchun qonun toʻgʻridan-toʻgʻri belgilaydi: shartnoma komitentga bogʻliq sabablarga koʻra bajarilmagan boʻlsa, komissioner mukofot olish va koʻrilgan xarajatlarni qoplash huquqini saqlab qoladi (FK 833-modda). Xizmatlar shartnomasida ham xuddi shu qoidani matnda mustahkamlash kerak: nima ushlab qolinadi, nima qaytariladi, pudratchilarga allaqachon toʻlangan summalar qanday tasdiqlanadi.

Har bir loyiha boʻyicha xarajatlar

Rentabellikni koʻrish uchun xarajatlarni loyihalar boʻyicha yuriting: har bir tadbirga kod beriladi va unga pudratchilar shartnomalari, hisoblar, xizmat safarlari hamda jamoaning oʻz mehnat xarajatlari kiritiladi. Xarajatlar asosli va hujjatlar bilan tasdiqlangan boʻlishi kerak: foyda soligʻi uchun xarajatlar tarkibiga aynan shunday xarajatlar kiritiladi (SK 305-modda).

Loyiha boʻyicha amaliy hujjatlar toʻplami:

• shartnoma va mijoz tasdiqlagan smeta, agentlik mukofoti alohida satrda;
• pudratchilar shartnomalari va hisoblari, loyiha kodiga bogʻlangan holda;
• xizmat koʻrsatilganini tasdiqlash: pudratchilar dalolatnomalari, foto va video hisobot, ishtirokchilar roʻyxati, rekvizit yuk xatlari;
• agentlikning mijoz oldidagi hisoboti: qancha olingan, pudratchilarga qancha toʻlangan, qanday mukofot ushlab qolingan;
• tadbir yakunlari boʻyicha agentlik va mijoz oʻrtasidagi dalolatnoma.

Hisob-kitob namunasi (shartli raqamlar, stavka ham, tavsiya ham emas)

Faraz qilaylik, mijoz korporativ tadbir uchun oldindan 100 shartli birlik oʻtkazdi. Voqeagacha bu agentlikning majburiyati, daromad emas. Pudratchilarga ularning hisoblari boʻyicha 70 toʻlandi, agentlik mukofoti — 30.

Agar agentlik topshiriq yoki komissiya shartlarida harakat qilgan boʻlsa, uning QQS boʻyicha soliq solinadigan bazasi — soliqni oʻz ichiga olgan 30 miqdoridagi mukofot (SK 250-modda), 70 esa mijoz bilan hisob-kitoblar sifatida aks ettiriladi. Agar xuddi shu tadbir oʻz «kalit topshirish» xizmati sifatida sotilgan boʻlsa, daromad — barcha 100, 70 esa hujjatlar bilan tasdiqlangan loyiha tannarxi. Loyiha boʻyicha foyda bir xil boʻladi, ammo daromad, QQS bazasi va hisobot koʻrsatkichlari turlicha boʻladi va bu hisobvaraqlar aylanmasini solishtirishda koʻrinadi.

Tipik xatolar

• butun oldindan toʻlov darhol tushgan oy daromadi sifatida tan olinadi, tadbir esa keyin oʻtadi;
• dalolatnomada «tadbir tashkil etish uchun» deb bitta summa koʻrsatilgan, mukofot ajratilmagan va vositachilik sxemasida soliq bazasini koʻrsatib boʻlmaydi;
• pudratchilar bilan shartnomalar agentlik nomidan tuzilgan, mijozga esa topshiriq sxemasi boʻyicha hisob berilmoqda — hujjatlardagi rol hisobga zid;
• xarajatlar loyihalarga bogʻlanmagan va zarar keltirgan tadbir faqat yil yakunida aniqlanadi;
• tadbirning bekor qilinishi shartnomada tartibga solinmagan va tomonlar oldindan toʻlov taqdiri haqida bahslashadi.