Kompaniya egasi almashganda buxgalteriya: nimani tekshirish va topshirish kerak

Egasi almashganda hisobda nima sodir boʻladi

MChJ ishtirokchisi almashsa, kompaniya yuridik shaxs sifatida ishlashda davom etadi: STIR, hisobvaraq, shartnomalar va majburiyatlar uning oʻzida qoladi. Egalar tarkibi va, odatda, rahbariyat oʻzgaradi. Buxgalteriya uchun bu hisobning uzluksizligi saqlanishini, maʼlumotlarning ishonchliligi uchun javobgarlik esa endi yangi jamoaga tushishini bildiradi.

Buxgalteriya hisobi va hisobotini tashkil etishni buxgalteriya hisobi subyektining rahbari amalga oshiradi (Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisidagi qonunning 11-moddasi). Demak, direktor almashganda hisob toʻgʻri tashkil etilgani va maʼlumotlar ishonchli ekani uchun yangi rahbar javob beradi. Topshirish qanchalik toʻliq boʻlsa, bitimdan keyingi birinchi hisobotda kutilmagan holatlar shunchalik kam boʻladi.

1-bosqich. Ulushni oʻtkazish tartibi: xabarnomalar va muddatlar

Hisob bilan shugʻullanishdan oldin ulushni oʻtkazish oʻzi toʻgʻri rasmiylashtirilganiga ishonch hosil qiling, aks holda hisob yozuvlarini ham qayta koʻrib chiqishga toʻgʻri keladi. MChJ toʻgʻrisidagi qonunga koʻra, ulushini uchinchi shaxsga oʻtkazmoqchi boʻlgan ishtirokchi bu haqda jamiyatning qolgan ishtirokchilarini va jamiyatning oʻzini yozma ravishda xabardor qilishi shart; narx va boshqa shartlar koʻrsatiladi (21-modda). Imtiyozli huquqdan foydalanmoqchi boʻlgan ishtirokchi bu haqda yetti kun muddatda xabar berishi kerak. Agar ishtirokchilar ham, jamiyat ham xabar berilgan kundan boshlab bir oy ichida imtiyozli huquqdan foydalanmasa, ulush uchinchi shaxsga oʻtkazilishi mumkin — agar ustavda yoki ishtirokchilar kelishuvida boshqa muddat nazarda tutilmagan boʻlsa.

Ulush oʻtkazilgani haqida jamiyat yozma ravishda dalillar taqdim etilgan holda xabardor qilinishi kerak. Ulushni oluvchi jamiyat xabardor qilingan paytdan boshlab ishtirokchining huquqlarini amalga oshiradi va uning majburiyatlarini oʻz zimmasiga oladi (MChJ toʻgʻrisidagi qonunning 21-moddasi). Hisob uchun bu muhim sana: undan boshlab yangi egasi foydani taqsimlash va hisobotni tasdiqlash boʻyicha qarorlar qabul qiladi, deb hisoblash qulay.

2-bosqich. Topshirishdan oldin inventarizatsiya va solishtirish

Qonun maʼlumotlarning ishonchliligini inventarizatsiya bilan bevosita bogʻlaydi: buxgalteriya hisobi va moliyaviy hisobot maʼlumotlarining toʻgʻriligi va ishonchliligi aktivlar va majburiyatlarni majburiy inventarizatsiya qilish bilan tasdiqlanadi (Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisidagi qonunning 16-moddasi). Tartib va muddatlarni inventarizatsiya boʻyicha alohida standart belgilaydi, shuning uchun aniq jarayonlarni shu standart bilan solishtiring. Bitim uchun oʻtkazishdan oldingi sanaga inventarizatsiya oʻtkazib, natijani ikkala tomon imzolagan dalolatnoma bilan mustahkamlash qulay.

Solishtirishning minimal toʻplami:

• bank hisobvaraqlaridagi va kassadagi qoldiqlar — bank koʻchirmalari va kassa kitobi boʻyicha;
• asosiy vositalar va tovar-moddiy boyliklar — faqat registrlar boʻyicha emas, jismoniy qoldiqlar boʻyicha;
• xaridorlar va yetkazib beruvchilar bilan hisob-kitoblar — yirik kontragentlar bilan solishtirma dalolatnomalar, muddati oʻtgan qarzlarni aniqlash;
• byudjet bilan hisob-kitoblar — soliq organi bilan shaxsiy hisobvaraq boʻyicha solishtirish, topshirilgan deklaratsiyalarni tekshirish;
• xodimlar bilan hisob-kitoblar — ish haqi, taʼtil pullari, hisobdor summalar, xodimlarning kompaniya oldidagi qarzi;
• berilgan va olingan qarzlar, kafolatlar va taʼminotlar, jumladan ishtirokchilar bilan shartnomalar.

3-bosqich. Kapital va ishtirokchilar bilan hisob-kitoblar

Oʻz kapitali ustav fondi, qoʻshilgan va zaxira kapitali hamda taqsimlanmagan foydadan iborat (Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisidagi qonunning 19-moddasi). Egasi almashganda bitimdagi ulush qiymati, odatda, ustav fondining nominaliga mos kelmaydi va bu normal holat: ishtirokchi va xaridor oʻrtasidagi bitim summasi ularning oʻzaro hisob-kitobi boʻlib, kompaniyaning ustav fondini oʻzgartirmaydi. Bu ikki koʻrsatkichni hisobda aralashtirmang.

Alohida tekshiring: sotuvchining kompaniya bilan rasmiylashtirilmagan hisob-kitoblari qolmaganmi — ishtirokchining qaytarilmagan qarzlari, hisobga olinmagan avanslar, hisoblangan, ammo toʻlanmagan dividendlar. Agar tomonlar sotuvchi bunday summalarni qoplashi yoki aksincha olishi haqida kelishsa, buni yozma kelishuv bilan mustahkamlab, oʻtkazish sanasida hisobda aks ettirish kerak. Shartli raqamlardagi misol: kompaniya ishtirokchiga qarz berishi lozim, xaridor esa ulush narxida bu qarzni allaqachon hisobga olgan. Kelishuvsiz buxgalteriyada avvalgi ishtirokchi oldidagi majburiyat qoladi va uni qayta toʻlashni talab qilishadi.

4-bosqich. Xodimlar va bosh buxgalter

Mehnat kodeksi egasi almashganda xodimlarni himoya qiladi. Xodimning roziligi bilan individual mehnat munosabatlari davom etadi; xodimlar sonini yoki shtatini oʻzgartirish mulk huquqining oʻtishi davlat roʻyxatidan oʻtkazilgandan keyingina mumkin (MKning 156-moddasi). Jamoa shartnomasi egasi almashganda olti oy davomida amal qiladi va shu davrda tomonlar yangisini tuzish yoki amaldagisiga oʻzgartirish kiritish boʻyicha muzokaralar boshlashga haqli (MKning 74-moddasi).

Shu bilan birga, yangi egasi tashkilot rahbari, uning oʻrinbosarlari, bosh buxgalter va alohida boʻlinma rahbari bilan mehnat shartnomasini bekor qilishga haqli (MKning 156-moddasi, 489-moddaga havola bilan). Qolgan xodimlar bilan shartnomani bekor qilish faqat Kodeks va boshqa qonunlarda nazarda tutilgan asoslar boʻyicha mumkin. Bosh buxgalterni almashtirishni rejalashtirsangiz, ishni topshirishni oldindan tashkil eting va Kodeksda bunday holatlar uchun nazarda tutilgan kafolatlarni hisobga oling: toʻlov shartlarini ogʻzaki kelishuv boʻyicha emas, MK matni boʻyicha tekshiring.

5-bosqich. Yangi rahbarga nimani topshirish kerak

Birlamchi hisob hujjatlari, buxgalteriya hisobi registrlari, moliyaviy va boshqa hisobot qonunchilikda belgilangan muddatlarda, lekin hisobot yilidan keyin kamida besh yil saqlanishi kerak (Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisidagi qonunning 29-moddasi). Rahbariyat almashganda arxiv jismonan va roʻyxat boʻyicha yangi jamoaga oʻtishi muhim: saqlash uchun javobgarlik ketayotgan buxgalterda emas, kompaniyada turadi. Topshirishni roʻyxat bilan qabul qilish-topshirish dalolatnomasi orqali rasmiylashtiring.

Topshiriladigan materiallarning tavsiya etilgan roʻyxati:

• hisob siyosati va uning boʻyicha buyruqlar, hisobvaraqlar rejasi, hujjat aylanishi jadvali;
• barcha davrlar uchun birlamchi hujjatlar va registrlar, jumladan elektron arxiv va hisob dasturiga kirish;
• topshirilgan hisobotlar va ularning qabul qilinganini tasdiqlovchi hujjatlar, soliq organi bilan yozishmalar va talablarga javoblar;
• shartnomalar, solishtirma dalolatnomalar, hal etilmagan nizolar boʻyicha hisob-kitoblar;
• ishonchnomalar, elektron raqamli imzolar, bank va portallarga kirish, imzo huquqiga ega shaxslar roʻyxati;
• kadrlar hujjatlari: mehnat shartnomalari, buyruqlar, tabellar, taʼtil jadvallari, jamoa shartnomasi (agar mavjud boʻlsa).

Topshirishdagi odatiy xatolar

Eng koʻp muammolar murakkab normalardan emas, bajarilmagan oddiy qadamlardan kelib chiqadi: solishtirishni «keyinroq»ga qoldirishgan, topshirish dalolatnomasini imzolamagan, bank va elektron imzolarga kirish avvalgi buxgalterda qolgan. Yana bir xato — bitim narxini kompaniyaning oʻz hisobi bilan aralashtirish. Uchinchisi — bitimgacha boʻlgan davr uchun faqat sotuvchi javob beradi, deb hisoblash: davlat va kontragentlar oldida kompaniya javob beradi, xaridor esa zararni ulushni oldi-sotdi shartnomasi shartlariga koʻra undiradi.

Xatarlarni kamaytirish uchun xaridor hisob va hisobotni oldindan tekshirtirishi (due diligence), sotuvchi esa kompaniyani topshirishga tayyorlashi va shartnomada qaysi maʼlumotlar qaysi sanaga kelishilgan hisoblanishini mustahkamlashi kerak.