Yirik bitimdan oldin kontragentning moliyaviy tekshiruvi

Nimani va nima uchun tekshirasiz

Kontragentni moliyaviy tekshirish uch savolga javob beradi: bitim uchun yetarli aktivlar va kapital bormi; biznes qogʻozdagi foydani emas, haqiqiy pul yaratyaptimi; yaqin orada qarzlarni toʻlay olmay qolish belgilari yoʻqmi.

Bu xavfni baholash, auditning oʻzi emas. Siz uning hisobotining ishonchliligini tasdiqlamaysiz — uni oʻqiysiz va boshqa manbalar bilan solishtirasiz. Kontragent hisoboti audit qilingan boʻlsa, noaniqlik kamayadi, ammo oʻz tahlilingiz zarurligicha qoladi.

Tekshiruv chuqurligi bitim summasi va muddatiga bogʻliq: haqiqatda toʻlanadigan bir martalik yetkazib berish uchun hisobot va ochiq maʼlumotlarni tez koʻrib chiqish yetarli, avans yoki boʻlib toʻlash nazarda tutilgan shartnoma uchun esa kontragent rahbariyatidan tushuntirish soʻrab, toʻliq tahlil oʻtkazish kerak.

Qanday hujjatlarni soʻrash kerak

Qonunga koʻra yillik hisobot bir necha shakldan iborat, shuning uchun faqat balansni emas, butun toʻplamni soʻrash zarur. Ochiq kompaniyalar hisoboti ochiq, qolganlaridan muzokaralar sharti sifatida kontragentning oʻzidan soʻrang.

• buxgalteriya balansi, moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobot, pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobot, xususiy kapital toʻgʻrisidagi hisobot va izohlar — oxirgi bir necha yil va soʻnggi choraklik sana uchun;
• hisobot audit qilingan boʻlsa, auditorlik xulosasi — u tegishli hisobot bilan birga;
• yirik kontragentlar boʻyicha debitorlik va kreditorlik qarzlari tarkibi;
• garov, kafillik va sud nizolari haqida maʼlumotlar;
• soliq qarzi yoʻqligi va banklar oldida muddati oʻtgan qarzlar yoʻqligi haqida maʼlumotnomalar.

Hisobotda nimaga qarash kerak

Balansdan boshlang: majburiyatlar va aktivlar nisbati, xususiy kapital hajmi, qarzning muddatlar boʻyicha tarkibi. Keyin — moliyaviy natijalar va pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobotlar: pul tushumisiz foyda koʻpincha toʻlanmagan debitorlik qarzining oʻsishini bildiradi.

Shartli raqamlardagi misol (haqiqiy kompaniya maʼlumoti emas): balans boʻyicha hamkorning aktivlari 10 mlrd soʻm, majburiyatlari 11 mlrd. Majburiyatlar aktivlardan oshadi — qonun buni doimiy toʻlovga qobiliyatsizlik bilan bogʻlaydigan belgi. Bunda bitim boʻyicha yirik avans oʻtkazmoqchi boʻlsangiz, undan voz kechish yoki taʼminot soʻrab, toʻlovni bosqichlarga boʻlish maqsadga muvofiq. Teskari holat — aktivlar majburiyatlardan sezilarli yuqori va asosiy faoliyatdan pul oqimi musbat — bunday qattiq shartlarga asos bermaydi, ammo bunda ham kreditorlik qarzi boʻyicha muddati oʻtgan toʻlovlarni tekshirish shart.

Chuqurroq tekshiruvga undaydigan belgilar:

• majburiyatlar aktivlar qiymatiga yaqin yoki undan ortiq;
• tushum oʻsmoqda, ammo asosiy faoliyatdan pul oqimi manfiy;
• debitorlik qarzi yoki zaxiralarning keskin oʻsishi;
• qisqa muddatli qarzlar aylanma aktivlardan bir necha baravar koʻp;
• hisobot kechikib topshirilgan, izohlarsiz yoki auditor izohlari bilan;
• yagona yirik xaridor yoki yetkazib beruvchi.

Qonundagi toʻlovga qobiliyatsizlik belgilari

«Toʻlovga qobiliyatsizlik toʻgʻrisida»gi qonun ikki belgini ajratadi. Vaqtincha toʻlovga qobiliyatsizlik — kreditorlarning pul talablarini qondira olmaslik yoki soliq majburiyatlarini bajara olmaslik, agar ular yuzaga kelgan sanadan boshlab uch oy davomida bajarilmagan boʻlsa. Doimiy toʻlovga qobiliyatsizlik — qarzdorning majburiyatlari sudga ariza berilgan sanada va tegishli hisobot davrlari boshida uning aktivlari qiymatidan oshib ketganda.

Sudga ariza bilan qarzdorning oʻzi ham, kreditor ham murojaat qilishi mumkin. Amaliy xulosa: xavfni baholash uchun sudni kutishingiz shart emas. Kontragent balansida majburiyatlar aktivlardan oshsa va kreditorlarga toʻlovlar kechiksa, bu imzolashdan oldin bitim shartlarini qayta koʻrib chiqish uchun sabab boʻladi.

Bitimni shartnomada qanday himoya qilish

Tekshiruv natijalari shartlarda aks etishi kerak. Fuqarolik kodeksi tarafga vosita beradi: kontragent shartnomada nazarda tutilgan ijroni taqdim etmagan boʻlsa yoki holatlar ijro oʻz muddatida amalga oshirilmasligini aniq koʻrsatsa, taraf oʻz majburiyatini bajarishni toʻxtatib turish yoki bajarishdan bosh tortish va zararlarni qoplashni talab qilish huquqiga ega.

Bundan foydalanish mumkin boʻlishi uchun ishonchga bogʻliqlikni kamaytiring:

• avansni ijro bilan bogʻlangan bosqichlarga boʻling;
• kechikish holatida qarshi ijro va toʻxtatib turish huquqini kiriting;
• taʼminot soʻrang — garov, kafillik, bank kafolati;
• uzoq muddatli shartnomada hisobotni yangilab turishni talab qiling;
• moliyaviy ahvol sezilarli oʻzgarganda xabardor qilish tartibini kelishing.

Tekshiruv tartibi va odatiy xatolar

Ish tartibi: bitim boʻyicha xavf limitini belgilang, hisobot toʻplamini soʻrang, tahlil oʻtkazing, mustaqil manbalar bilan solishtiring, xulosalar va himoya shartlarini shartnomada qayd eting, ijro davomida bahoni qayta koʻrib chiqing. Yirik yoki nostandart bitimlarda tahlilni tashqi mutaxassisga — masalan, due diligence xizmati doirasida — topshirish mumkin.

• faqat roʻyxatdan oʻtish va QQS toʻlovchisi maqomini tekshirish bilan cheklanish: bu toʻlov qobiliyatini koʻrsatmaydi;
• faqat balansga qarab, pul oqimlarini oʻtkazib yuborish;
• hisobotni bank koʻchirmalari va uning xaridorlari hamda yetkazib beruvchilari maʼlumotlari bilan solishtirmasdan ishonib qabul qilish;
• xavfni bir marta baholab, uzoq shartnomada qayta koʻrib chiqmaslik;
• tekshiruv natijalarini rasmiylashtirmaslik: nizoda ehtiyotkorlik koʻrsatganingizni tasdiqlab boʻlmaydi.