Due diligenceʼda QQS va ESF xavflari

Nima tekshiriladi: QQSni hisobga olish shartlari

Tekshiruvning asosi — Soliq kodeksining 266-moddasi. U hisoblangan soliqni olingan tovarlar va xizmatlar boʻyicha soliq summasiga kamaytirishga ruxsat beradi, lekin faqat «quyidagi shartlar bir vaqtda bajarilganda». Due diligence uchun bu tayyor nazorat roʻyxati: tanlanmadagi har bir hisobvaraq-faktura boʻyicha shartlarning hammasini birdaniga tasdiqlash kerak, bittasini emas.

Daʼvolar koʻpincha tayanadigan asosiy shartlar:

• tovar yoki xizmat soliqqa tortiladigan, shu jumladan nol stavkadagi aylanmali faoliyatda ishlatiladi;
• soliq summasi alohida ajratib koʻrsatilgan hisobvaraq-faktura (yoki yetkazib beruvchining boshqa hujjati) olingan, yetkazib beruvchi esa QQS toʻlovchisi sifatida roʻyxatdan oʻtgan;
• tovarlar import qilinganda importdagi soliq byudjetga toʻlangan.

Hisobga olinmaydigan soliq summalari

Tekshiruvning ikkinchi yarmi — hisobga olish boʻlmasligi kerak boʻlgan joyda uni topish. Kodeksning 267-moddasi sotib olingan tovarlar va xizmatlar boʻyicha soliq hisobga olinmaydigan hollarni sanab oʻtadi. Due diligence uchun ayniqsa quyidagilar muhim:

Agar maqsadli kompaniya soliqqa tortiladigan va tortilmaydigan faoliyatni bir vaqtda olib borsa, umumiy tartibni ham tekshiring: 268-moddaga koʻra faqat soliqqa tortiladigan aylanmaga toʻgʻri keladigan soliq hisobga olinadi. Alohida hisob yoki ulushlar hisob-kitobi yuritiladimi va u «koʻz bilan chamalash» emas, hisob-kitoblar bilan tasdiqlanganmi — shuni koʻrish kerak.

• soliqdan ozod qilingan aylanmalar uchun sotib olingan tovarlar va xizmatlar;
• QQS toʻlovchisi boʻlmagan shaxslardan xaridlar;
• vakillik xarajatlari;
• bepul olingan tovarlar va xizmatlar — oluvchi ular boʻyicha soliq toʻlagan hollar bundan mustasno;
• xarajatlari Kodeksning 317-moddasiga koʻra foyda soligʻini hisoblashda chegirib tashlanmaydigan oʻz ehtiyojlari uchun tovarlar va xizmatlar.

Xavfli hisobvaraq-fakturalar va yetkazib beruvchining holati

2026-yildan boshlab Kodeksda yuqori xavf darajasidagi hisobvaraq-fakturalar haqida alohida qoida mustahkamlangan: bunday hujjat boʻyicha soliq xaridorga hisobga olinmaydi, agar u 266¹-moddadagi maxsus tartibda toʻlanmagan boʻlsa. Xavf toifasiga ajratish tartibini va reyestr yuritishni Vazirlar Mahkamasi belgilaydi, shu sababli tekshiruvda nafaqat Kodeksni, balki amaldagi quyi normativ hujjatlarni ham koʻrish kerak.

Yetkazib beruvchilarning maqomini alohida tekshiring. Agar yetkazib beruvchi guvohnomasining amal qilishi toʻxtatilgan yoki tugatilgan boʻlsa, uning hujjatlari boʻyicha soliq xaridorlarda ham hisobga olinmaydi — yaʼni xavf maqsadli kompaniyaga tushadi, garchi u oʻzi hech narsani buzmagan boʻlsa ham.

Bundan tashqari, past xavf darajasidagi hisobvaraq-fakturalar boʻyicha ham, agar xayoliy yoki soxta bitim dalillari mavjud boʻlsa, soliq organlari hisobga olishni qayta koʻrib chiqishga haqli. Shuning uchun hujjatning shaklan «toza»ligi yetarli emas: operatsiyaning haqiqiyligi ham kerak.

ESF tanlanmasini qanday tuzish va kontragentlar zanjirini qanday kuzatish

Elektron hisobvaraq-faktura, qoida tariqasida, elektron hisobvaraq-fakturalar axborot tizimida rasmiylashtiriladi, shu sababli olingan va chiqarilgan hujjatlar reyestrini toʻliq yuklab, hisob bilan solishtirish mumkin. Amaliy tartib quyidagicha:

Avval tekshiriladigan davr uchun olingan ESFlar reyestrini yuklang va yakunlarni xaridlar kitobi, QQS deklaratsiyalari hamda hisob schyotlaridagi aylanmalar bilan solishtiring. Bu bosqichdagi nomuvofiqliklarning oʻzi savol uchun asos. Soʻng reyestrni guruhlarga boʻling: yirik summalar, yangi yetkazib beruvchilar, odatiy boʻlmagan tovar va xizmat turlari, davr oxiridagi bir martalik operatsiyalar, maqomi oʻzgargan yetkazib beruvchilar.

Tanlanma shu guruhlardan shakllantiriladi: u tasodifiy emas, maqsadli boʻlishi kerak. Tanlanmadagi har bir ESF uchun tasdiqlovchi hujjatlar toʻplamini yigʻing — shartnoma, dalolatnoma yoki yukxat, yozishmalar, toʻlov hujjatlari, tovar yoki xizmat biznesda haqiqatan ishlatilganini koʻrsatuvchi dalillar. Keyin zanjir boʻylab yuqoriga boring: yetkazib beruvchi kim, nima bilan shugʻullanadi, xodimlari va aktivlari bormi, oʻzi kimdan sotib olgan va uning ulushi hisobvaraq summasiga mos keladimi.

Zanjirda nimalarga eʼtibor berish: odatiy belgilar

Birorta belgi oʻzi buzilishni isbotlamaydi, lekin ularning majmui tekshiruvni chuqurlashtirish uchun sabab:

• yetkazib beruvchi QQS toʻlovchilari reyestridan «tushib qolgan» yoki guvohnomasi toʻxtatilgan;
• ESFdagi taʼrif xaridorning haqiqiy faoliyatiga mos kelmaydi;
• haqiqiy yetkazib berish haqida birlamchi hujjatlar yoʻq: dalolatnomalar, yukxatlar, transport maʼlumotlari;
• narx bozor narxidan izohsiz sezilarli farq qiladi;
• oʻz resurslariga ega boʻlmagan, yaqinda tashkil etilgan bir nechta kompaniyadan iborat zanjir;
• hisobvaraq-fakturalar davr oxirida yirik summalarda, shartnomaga bogʻlanmagan holda chiqariladi.

Tuzatishlar: «orqaga qarab» majburiyatlar qayerda paydo boʻladi

Hisobga olish qonuniy boʻlgan taqdirda ham, Kodeks bir qator holatlarda uni tuzatishni majbur qiladi. Xususan, yetkazib beruvchining hisobvaraq-fakturasi yaroqsiz deb topilsa, toʻlovchi maqomi yoʻqotilsa, tovar tabiiy kamayish normasidan ortiq buzilsa yoki yoʻqolsa, soliq tuzatilishi lozim. Agar yetkazib beruvchi narx yoki miqdorni oʻzgartirib, qoʻshimcha yoki tuzatilgan hisobvaraq-faktura chiqargan boʻlsa, xaridor ilgari hisobga olgan summani tegishlicha tuzatishi shart.

Due diligence uchun bu tekshiruvning alohida bandi: maqsadli kompaniya hisobi bunday hujjatlarni koʻrganmi, tuzatishlar deklaratsiyalarda aks ettirilganmi va hech kim ishlamagan tuzatilgan ESFlar boʻyicha «dumlar» yigʻilib qolmaganmi.

Xavfni baholash misoli (shartli raqamlar)

Misol shartli va faqat usulni tushuntirish uchun keltirilgan. Faraz qilaylik, maqsadli kompaniya reyestrida 400 ta olingan ESF bor, ulardan saralash natijasida eng yirik va odatiy boʻlmagan 40 ta hujjat tanlanmaga kirdi. 34 tasi boʻyicha tasdiqlovchi hujjatlar toʻplami toʻliq, 6 tasi boʻyicha esa haqiqiy yetkazib berish dalolatnomasi yoʻq yoki yetkazib beruvchining guvohnomasi toʻxtatilgan. Agar shu 6 hujjat boʻyicha soliq shartli ravishda 60 mln soʻmni tashkil etsa, «tanlanma boʻyicha xavf» — 60 mln, toʻliq baho esa shunday belgilarga ega hujjatlarning butun guruhi boʻyicha hisob-kitobni talab qiladi, oddiy koʻpaytirishni emas.

Natija bilan nima qilish kerak: summani bitim narxi hisobiga kiritish, masalalar yopilguncha toʻlovning bir qismini ushlab turishni (eskrou) nazarda tutish yoki sotuvchidan oldi-sotdi shartnomasida maxsus kafolat va tasdiqlar talab qilish. Aniq mexanizmlarni bitimning yuristlari belgilaydi; soliq due diligenceʼning vazifasi — solishtirma raqamlar va xavflar roʻyxatini tayyorlash.