Kelgusi davr xarajatlari: nimalar kiritiladi va qanday hisobdan chiqariladi

21-son BHMS boʻyicha kelgusi davr xarajatlari schyotlari

Kelgusi davr xarajatlarining joriy qismi 3100 «Kelgusi davr xarajatlari — joriy qismi» guruhi schyotlarida hisobga olinadi (21-son BHMS yoʻriqnomasining 155-bandi). Bular hisobot davrida amalga oshirilgan, lekin keyingi hisobot davrlariga tegishli xarajatlar.

• 3110 «Oldindan toʻlangan operativ ijara haqi» — joriy davrda toʻlangan, lekin keyingi davrga tegishli ijara haqi (158-band);
• 3120 «Oldindan toʻlangan xizmat haqi» — oldindan haqi toʻlangan xizmatlar, shu jumladan obuna (159-band);
• 3190 «Boshqa kelgusi davr xarajatlari» — 3110 va 3120 schyotlarda hisobga olinmagan boshqa oldindan toʻlangan xarajatlar (160-band).

Kelgusi davr xarajatlariga nimalarni kiritish mumkin

Yoʻriqnomaning 156-bandi kelgusi davr xarajatlari schyotlarida aks ettirilishi mumkin boʻlgan xarajatlar misollarini keltiradi:

• davriy nashrlarga yillik obunaning jami summasini oldindan toʻlash;
• mulkning yillik sugʻurtasini oldindan toʻlash;
• kelgusi davrlar uchun operativ ijara toʻlovi badallari hamda kelgusida xarajatlarga kiritilishi mumkin boʻlgan boshqa xarajatlar.

Joriy va uzoq muddatli qism

Schyotlar rejasi kechiktirilgan xarajatlarni joriy va uzoq muddatli qismlarga ajratadi. Uzoq muddatli qism uchun uzoq muddatli aktivlar boʻlimida 0990 «Boshqa uzoq muddatli kechiktirilgan xarajatlar» schyoti, joriy kechiktirilgan qism uchun — 3290 «Boshqa kechiktirilgan xarajatlar» schyoti bilan 3200 «Kechiktirilgan xarajatlar — joriy qismi» guruhi nazarda tutilgan.

Amalda hisobot sanasidan keyin oʻn ikki oydan ortiq davrga tegishli xarajatlar uzoq muddatli qismda aks ettiriladi, hisobdan chiqarishga yaqinlashayotgan summa esa joriy qismga oʻtkaziladi. Ajratish mezonini hisob siyosatida mustahkamlash lozim.

Qanday hisobdan chiqarish kerak

3100 schyotlarda hisobga olingan xarajatlar xarajatlarni hisobga oluvchi schyotlarning debetiga hisobdan chiqariladi. Joriy xarajatlarga hisobdan chiqarish belgilangan muddat davomida yoki ishlab chiqarilgan mahsulot hajmi yoxud miqdoriga mutanosib ravishda amalga oshiriladi (yoʻriqnomaning 157-bandi). Usulni kompaniya oʻzi tanlaydi va hisob siyosatida mustahkamlaydi.

3100 schyotlar boʻyicha tahliliy hisob schyotlar, xarajat moddalari va obyektlari (yoʻnalishlari) boʻyicha yuritiladi. Bu har bir shartnoma boʻyicha oldindan toʻlovning qancha qismi hisobdan chiqarilmay qolganini koʻrish imkonini beradi.

• Dt 3190 — Kt 1010–1090, 2810: kelgusi davr xarajatlarida hisobga olinadigan ishlar uchun materiallar va mahsulotlar berildi;
• Dt 3120 — Kt 5110: keyingi yilga obuna toʻlandi;
• Dt 3190 — Kt 6010, 7010: kelgusi davr xarajatlariga tegishli qiymatliklar yoki ishlar boʻyicha yetkazib beruvchilar va pudratchilarga qarzlar;
• Dt xarajatlar schyoti — Kt 3110–3190: navbatdagi hisobot davri kelganda kelgusi davr xarajatlari ulushi oʻtkazildi.

Misol: bir yilga toʻlangan ijara

Kompaniya dekabrda ofisni ijaraga beruvchiga keyingi kalendar yil uchun ijara haqini toʻladi. Toʻlov paytida xarajat hali joriy davrga tegishli emas: summa 3110 «Oldindan toʻlangan operativ ijara haqi» schyotida aks ettiriladi. Yanvardan boshlab har oy davr xarajatlariga oʻn ikkidan bir qism hisobdan chiqariladi: Dt xarajatlar schyoti — Kt 3110. Agar oldindan toʻlovning bir qismi bir yildan ortiq muddatga tegishli boʻlsa, bu qism uzoq muddatli kechiktirilgan xarajatlarda hisobga olinadi va yaqinlashgani sari joriy qismga oʻtkaziladi.

Soliq hisobi

Soliq hisobi hisoblash usuli boʻyicha yuritiladi (SK 78-moddasi). Hisobot (soliq) davri mobaynida amalga oshirilgan asoslangan va hujjatlar bilan tasdiqlangan xarajatlar chegiriladi (SK 305-moddasi). Shuning uchun oldindan toʻlovning oʻzi xarajatga aylanmaydi — xarajat u tegishli boʻlgan davr kelishiga qarab tan olinadi.

Agar xarajatni buxgalteriya hisobi qoidalari boʻyicha tan olish SK tartibidan farq qilsa, soliq solish maqsadida SK tartibi qoʻllaniladi (SK 305-moddasi). Buxgalteriya hisobi boʻyicha uzoq muddatli aktivlarning boshlangʻich qiymatiga yoki zaxiralar tannarxiga kiritiladigan xarajatlar amortizatsiya va tannarx orqali xarajatlarga oʻtkaziladi. Amortizatsiya qilinadigan aktivlarni taʼmirlash xarajatlari alohida tartibga solinadi (SK 309-moddasi) — ularni avtomatik ravishda kelgusi davr xarajatlariga oʻtkazmaslik kerak.

Inventarizatsiya va hisobot

3100 va 0990 schyotlardagi qoldiq — balans aktivi, shuning uchun u yillik inventarizatsiyada debitorlik qarzi kabi tekshiriladi. Har bir shartnoma boʻyicha qancha toʻlangani, qanchasi hisobdan chiqarilgani va qaysi davr uchun hisobdan chiqarilmagan summa qolganini koʻrsatish kerak. Agar ijara yoki sugʻurta shartnomasi muddatidan oldin bekor qilinsa, hisobdan chiqarilmagan qoldiq kelajakka oʻtkazilmaydi: uni kontragent qaytaradi va u debitorlik qarziga oʻtkaziladi yoki qaytarilmasa, bekor qilish davri xarajatlariga hisobdan chiqariladi.

Koʻp uchraydigan xatolar

• ijara yoki sugʻurta uchun butun yillik toʻlov toʻlangan oyda xarajatlarga hisobdan chiqariladi;
• 3190 schyotda aslida kapital qoʻyilmalar yoki asosiy vosita qiymati boʻlgan xarajatlar toʻplanadi;
• shartnomalar boʻyicha tahliliy hisob yoʻq — hisobot sanasidagi qoldiqni tasdiqlab boʻlmaydi;
• balansda joriy va uzoq muddatli qism ajratilmaydi;
• hisobdan chiqarish usuli hisob siyosatida mustahkamlanmagan va davrdan davrga oʻzgaradi.