Ish haqidan ushlab qolish: aliment, qarzlar, chegara miqdori

Umumiy qoida: xodimning yozma roziligi

Ish haqidan ushlab qolish umumiy qoidaga koʻra xodimning yozma roziligi bilan mumkin. Rozilikziz ushlab qolish faqat Mehnat kodeksi 269-moddasi ikkinchi qismida bevosita nomlangan hollarda ruxsat etiladi. Shuning uchun bu roʻyxatda boʻlmagan har qanday ushlanmani ish beruvchi buyrugʻi bilan emas, xodimning arizasi bilan rasmiylashtiring.

Xodim tushuntirish talab qilishi mumkin. Xodimning soʻrovi boʻyicha ish beruvchi unga ish haqini hisoblashda qilingan hisoblashlar va ushlanmalar haqida axborot berishi shart, shuning uchun har bir ushlanmaning asosi va summasi hujjat bilan tasdiqlangan boʻlishi kerak.

Rozilikziz nimalar ushlab qolinadi

Xodimning roziligidan qatʼi nazar, Kodeksning 269-moddasi ikkinchi qismida sanab oʻtilgan ushlanmalar amalga oshiriladi. Buxgalteriya amaliyotida quyidagilar muhim:

• soliqlar va yigʻimlar;
• «Sud hujjatlari va boshqa organlar hujjatlarini ijro etish toʻgʻrisida»gi Qonunda belgilangan sud qarorlari va boshqa ijro hujjatlarini ijro etish, shuningdek vakolatli organlarning qonuniy talablari boʻyicha summalar;
• ish haqi hisobiga berilgan avansni, sarflanmagan va oʻz vaqtida qaytarilmagan hisobdagi avansni hamda hisoblash xatosi tufayli ortiqcha toʻlangan summalarni qaytarish;
• ish beruvchiga yetkazilgan zarar xodimning oʻrtacha oylik ish haqidan oshmasa, uni qoplash;
• Kodeksning 312-moddasi birinchi qismi 2-bandida nazarda tutilgan jarima — intizomiy jazo sifatida;
• mehnat shartnomasi ishchi yili tugaguncha bekor qilinganda, allaqachon olingan taʼtilning ishlanmagan kunlari uchun summalar.
• Qonunda nazarda tutilgan boshqa hollarda ham ushlab qolishga yoʻl qoʻyiladi.

Muddatlar va sud tartibi: avans, zarar, ortiqcha toʻlov

Avans va hisoblash xatosi boʻyicha ish beruvchi avansni qaytarish muddati tugagan kundan yoki notoʻgʻri hisoblangan toʻlov kunidan boshlab bir oydan kechikmay ushlab qolish toʻgʻrisida buyruq chiqarishga haqli. Muddat oʻtkazib yuborilgan boʻlsa yoki xodim ushlab qolish asoslarini yoxud miqdorini bahslashsa, qarz sud tartibida undiriladi.

Zarar boʻyicha ham 347-modda shunga oʻxshash: xodimning oʻrtacha oylik ish haqidan oshmaydigan summa zarar aniqlangan kundan boshlab bir oydan kechikmay chiqarilgan buyruq asosida undiriladi. Summa oʻrtacha oylik ish haqidan oshsa yoki bir oylik muddat oʻtgan boʻlsa, undirish sud tartibida amalga oshiriladi. Xodimning moddiy javobgarligi umumiy qoidaga koʻra, Kodeksda boshqacha qoida nazarda tutilmagan boʻlsa, uning oʻrtacha oylik ish haqi doirasi bilan cheklanadi (340-modda).

Ortiqcha toʻlov haqida alohida: xodimga ortiqcha toʻlangan ish haqi undan undirilishi mumkin emas, hisoblash xatosi hamda 269-moddada bevosita koʻrsatilgan xodimning aybiga bogʻliq yana ikki holat (mehnat nizolarini koʻrish organi xodimning mehnat normalarini bajarmaslikdagi aybini tan olgani va sud aniqlagan huquqqa xilof harakatlar tufayli ortiqcha toʻlov) bundan mustasno.

Ushlanma chegarasi: 50% va 70%

Har bir toʻlovda ish haqidan barcha ushlanmalarning umumiy summasi xodimga haqiqatda hisoblangan ish haqining ellik foizidan oshishi mumkin emas (270-modda). Aynan barcha ushlanmalarning umumiy summasi hisoblanadi, har biri alohida emas.

Istisno: 50% chegara aliment majburiyatlari boʻyicha qarzlarga hamda axloq tuzatish ishlariga hukm qilingan xodim ish haqidan ushlanmalarga tatbiq etilmaydi. Bunday hollarda jazo boʻyicha ushlanmalar va aliment qarzlari xodimga haqiqatda hisoblangan ish haqining yetmish foizidan oshmasligi kerak.

270-modda cheklovlari xodimning oʻzi yozma ariza bilan ish haqini yoki uning bir qismini kreditorlarga — bank ssudalari, kreditlar, kommunal va boshqa xarajatlarni toʻlashga yoʻnaltirganda ham qoʻllanmaydi (271-modda).

Shartli raqamlardagi misol (haqiqiy kompaniya maʼlumoti emas): 6 000 000 soʻm hisoblangan. Umumiy qoidaga koʻra ushlanmalarning umumiy summasi chegarasi — 3 000 000 soʻm (50%). Toʻlovda aliment boʻyicha ushlanma boʻlsa, yuqori chegara — 4 200 000 soʻm (70%). Qolgani xodimga toʻlanadi.

Rasmiylashtirish tartibi va odatiy xatolar

Buxgalteriya uchun tartib: 269-modda boʻyicha asosni aniqlash; asos boʻlmasa — xodimning yozma arizasini olish; buyruq muddatlarini tekshirish; chegarani 270-modda boʻyicha haqiqatda hisoblangan summadan hisoblash; ushlanmani hisob varaqasida aks ettirish; ushlab qolingan summani oluvchiga oʻtkazish.

Odatiy xatolar:

• ariza va 269-moddadagi asossiz ushlab qolish;
• 50% chegarani ushlanmalar yigʻindisi boʻyicha emas, har biri boʻyicha alohida hisoblash;
• 70% chegarani oddiy qarzlarga qoʻllash, vaholanki u aliment va axloq tuzatish ishlariga tegishli;
• Soliq kodeksiga koʻra soliqqa tortilmaydigan toʻlovlardan ushlab qolish — 269-modda buni taqiqlaydi;
• avans yoki zarar boʻyicha buyruqning bir oylik muddatini oʻtkazib yuborib, sudga murojaat qilish oʻrniga ushlab qolishni davom ettirish;
• jarimani ajratmaslik: u oʻrtacha oylik ish haqining foizlari bilan cheklangan va uni ushlab qolish ham 269 hamda 270-moddalarga boʻysunadi.

Jarima — intizomiy jazo sifatida

Mehnat intizomini buzganlik uchun jarima oʻrtacha oylik ish haqining oʻttiz foizidan oshmasligi kerak; ichki mehnat tartibi qoidalarida jarima elliq foizgacha boʻlgan hollar nazarda tutilishi mumkin (312-modda). Jarima 269 va 270-moddalar talablariga rioya qilgan holda ushlab qolinadi, yaʼni u toʻlov uchun umumiy ushlanma chegarasiga kiradi.