Ish vaqtidan tashqari ish: cheklovlar va haq toʻlash

Ish vaqtidan tashqari ish nima hisoblanadi

Besh kunlik yoki olti kunlik ish haftasida xodim uchun ish vaqtining normal davomiyligi haftasiga qirq soatdan oshmasligi kerak (MK 182-modda). Ish beruvchining xodimni u uchun belgilangan ish vaqti davomiyligidan ortiq ishga jalb qilishi ish vaqtidan tashqari ish hisoblanadi (MK 189-modda). Muhim soʻz — «jalb qilish»: xodim topshiriqsiz oʻzi kechikib qolsa, bu huquqiy jihatdan ish vaqtidan tashqari ish emas, lekin amalda bunday soatlarni hujjatlashtirgan va yoʻl qoʻymagan maʼqul.

Hisoblash usuli ish vaqti hisobining turiga bogʻliq:

• kunlik hisob — belgilangan kundalik ish (smena) davomiyligidan ortiq ish;
• haftalik hisob — hafta uchun belgilangan normadan ortiq ish;
• jamlama hisob — bir haftadan uzoq hisob davri uchun belgilangan normadan ortiq ish.

Qachon xodimning roziligi kerak, qachon yoʻq

Umumiy qoida: ish vaqtidan tashqari ishga jalb qilish xodimning yozma roziligi bilan mumkin (MK 189-modda). Ogʻzaki «bugun qolib turing» yetarli emas, ayniqsa masala mehnat inspeksiyasi yoki sudgacha borsa.

Xodimning roziligisiz faqat istisno holatlarda jalb qilish mumkin, ular xuddi shu moddada sanalgan: ofat, avariya, yongʻin, suv toshqini va shunga oʻxshash holatlarni bartaraf etish; suv, gaz, issiqlik va yoritish taʼminoti, transport va aloqadagi uzilishlarni bartaraf etish boʻyicha jamiyat uchun zarur ishlar; ish toʻxtatishga yoʻl qoʻymasa, almashtiruvchi xodim kelmaganda ishni davom ettirish. Oxirgi holatda ish beruvchi almashtiruvchini boshqa xodim bilan darhol almashtirish choralarini koʻrishi shart. Aloqa uzilishlari va almashtiruvchi kelmagan hollarda jalb qilish xodimning mehnat vazifasi doirasida mumkin.

Rejali yuklama, shoshilinch hisobot yoki mavsumiy ish koʻpayishi bu roʻyxatga kirmaydi — demak, rozilik kerak.

Kimni jalb qilib boʻlmaydi va qayerda alohida kafolatlar bor

Bir qator xodimlar toifasi uchun kodeks yo ish vaqtidan tashqari ishni taqiqlaydi, yo qoʻshimcha kafolatlar talab qiladi:

• on sakkiz yoshga toʻlmagan xodimlar — ish vaqtidan tashqari ishga jalb qilish taqiqlanadi; istisno faqat ijodiy xodimlar va Vazirlar Mahkamasi roʻyxatlaridagi ayrim shaxslar uchun (MK 417-modda);
• homilador ayollar va on toʻrt yoshgacha boʻlgan (nogironligi bor bolada — on olti yoshgacha) bolaning ota-onasi — faqat yozma roziligi bilan, ish beruvchi esa ularga rad etish huquqi haqida xabar berishi shart (MK 396-modda);
• nogironligi bor xodimlar — faqat ularning roziligi bilan va ish tibbiy-ijtimoiy ekspert komissiyasi tavsiyalari bilan taqiqlanmagan boʻlsa (MK 428-modda);
• smena davomiyligi on ikki soat boʻlganda hamda oʻta zararli va oʻta xavfli mehnat sharoitidagi ishlarda ish vaqtidan tashqari ish umuman mumkin emas (MK 189 va 479-moddalar).

Soatlar chegarasi va hisob

Ish vaqtidan tashqari ish davomiyligi xodim uchun ketma-ket ikki kun davomida toʻrt soatdan oshmasligi kerak (MK 190-modda). Noqulay mehnat sharoitidagi ishlarda chegara qattiqroq — kuniga ikki soat, MK 479-moddasiga koʻra yana yiliga yuz yigirma soatdan koʻp emas. Chegarani kalendar oyga emas, ketma-ket ikki kunlik oynaga qarab tekshiring: ketma-ket ikki kun uch soatdan ishlash allaqachon normadan oshadi.

Ish beruvchi har bir xodimning ish vaqtidan tashqari ishi davomiyligi aniq hisobini taʼminlashi shart (MK 190-modda). Amalda tabel va rozilik hujjatlaridagi soatlar haqiqatga mos kelishi kerak: jalb qilish qonuniyligi ham, hisoblash toʻgʻriligi ham shu hujjatlar bilan isbotlanadi.

Haq toʻlash: bir yarim, ikki baravar yoki dam olish vaqti

Ish vaqtidan tashqari ishga haq quyidagicha toʻlanadi: dastlabki ikki soat uchun kamida bir yarim baravar, keyingi soatlar uchun kamida ikki baravar; zararli yoki noqulay sharoitda har bir soat uchun kamida ikki baravar (MK 262-modda). Jamoa shartnomasi, mahalliy hujjat yoki mehnat shartnomasi yuqoriroq ustama haqni nazarda tutishi mumkin, pastrogʻini emas.

Xodimning xohishiga koʻra oshirilgan haq oʻrniga ish vaqtidan tashqari ishlangan vaqtga teng qoʻshimcha dam olish vaqti berilishi mumkin. Bunda ish vaqtidan tashqari ish bir baravar toʻlanadi, dam olish vaqti esa haq toʻlanmaydi. Tanlov xodimniki: ish beruvchi pul oʻrniga dam olishni majburlay olmaydi.

Hisob namunasi (shartli raqamlar). Oylik maosh 4 000 000 soʻm, oy normasi 160 soat, demak soatbay stavka 25 000 soʻm. Xodim yozma rozilik bilan smenadan keyin 3 soat ishladi. Dastlabki 2 soat: 2 × 25 000 × 1,5 = 75 000 soʻm. Uchinchi soat: 1 × 25 000 × 2 = 50 000 soʻm. Jami 125 000 soʻm. Pul oʻrniga dam olish tanlansa, 3 soat uchun bir baravar stavka (75 000 soʻm) toʻlanadi, soʻng 3 soat haq toʻlanmaydigan dam olish beriladi. Soatbay stavka va oy normasini mahalliy hujjatlar va ishlab chiqarish kalendaridan oling.

Rasmiylashtirish tartibi va soliq hisobi

Kompaniya uchun ish tartibi quyidagicha:

• xodim ish vaqtidan tashqari ish taqiqlangan yoki cheklangan toifalarga kirmasligini tekshirish;
• yozma rozilik olish (homilador ayollar va ota-onalar uchun — rad etish huquqi haqida xabar berib);
• topshiriqni va amalda ishlangan soatlarni tabelda qayd etish;
• ketma-ket ikki kunda toʻrt soat chegarasini tekshirish (zararli sharoitda kuniga ikki soat va yiliga 120 soat);
• ish haqi varaqasida birinchi ikki soat va keyingi soatlar boʻyicha oshirilgan haqni yoki bir baravar haq va berilgan dam olishni alohida koʻrsatish.

Tipik xatolar

Koʻpincha beshta joyda xato qilishadi: rozilikni tekshiruvdan keyin «orqa sana» bilan rasmiylashtirish; barcha soatlarni bir yarim baravar stavkada hisoblash; ketma-ket ikki kundagi chegarani kuzatmaslik; taqiqlangan yoki alohida rozilik talab qilinadigan xodimlarni jalb qilish; soatlarni tabelda aks ettirmasdan «konvertda» yoki mukofot bilan toʻlash — bunda jalb qilish qonuniyligini ham, haq miqdorini ham isbotlab boʻlmaydi.

Soliq hisobida ish vaqtidan tashqari ish uchun ustamalar mehnatga haq toʻlash shaklida daromadga kiritiladigan kompensatsiya toʻlovlariga kiradi (SK 373-modda). Shuning uchun hisobda ular oylik bilan birga mehnatga haq toʻlash tarkibida koʻrsatiladi, alohida «mukofot» sifatida emas.