Ishbay mehnatga haq toʻlash: shakllari, narxlar va ish haqini hisoblash

Ishbay haq toʻlash qachon qoʻllanadi va uni qanday mustahkamlash kerak

Mehnatga haq toʻlash tizimini ish beruvchi kasaba uyushmasi qoʻmitasi bilan kelishib belgilaydi, Kodeksda ayrim toifadagi xodimlar uchun boshqacha tartib nazarda tutilgan hollar bundan mustasno (MK 249-modda). Bitta tashkilotda bir vaqtning oʻzida bir nechta tizim amal qilishi mumkin: masalan, ishlab chiqarish sexi uchun ishbay, boshqaruv xodimlari uchun oylik maosh (MK 249-modda).

Ishbay haq toʻlash natijani oʻlchash mumkin va u xodimning oʻziga bogʻliq boʻlgan joyda oʻrinli: tikish, yigʻish, qadoqlash, yuk ortish, arizalarni qayta ishlash. Natija smenaga, qoʻshni uchastkaga yoki yetkazib beruvchiga bogʻliq boʻlsa, ishbay tizim ish hajmi haqida nizolarni keltirib chiqaradi.

• haq toʻlash shartlari (ishbay tizim, narxlarni belgilash tartibi) mehnat shartnomasida va mehnatga haq toʻlash toʻgʻrisidagi lokal hujjatda belgilanadi;
• narxlar va ishlab chiqarish meʼyorlari buyruq yoki mehnatga haq toʻlash toʻgʻrisidagi nizomga ilova bilan tasdiqlanadi;
• mukofotlash tartibi, agar mavjud boʻlsa, alohida yoziladi: qaysi koʻrsatkichlar uchun va qanday miqdorda.

Mehnat meʼyorlari va ishbay narx

Narxning asosi — mehnat meʼyori. Kodeks, xususan, vaqt meʼyorini (ish birligiga ketadigan ish vaqti) va ishlab chiqarish meʼyorini (vaqt birligidagi ish hajmi) ajratadi (MK 273-modda). Meʼyorlar tegishli malakadagi xodim toʻliq ish vaqti davomida mehnat funksiyasini toʻliq bajara oladigan darajada belgilanishi kerak (MK 273-modda).

Narx ish razryadi, mehnatga haq toʻlash razryadi, tarif stavkalari (maoshlar) va ishlab chiqarish meʼyorlari yoki vaqt meʼyorlaridan kelib chiqib belgilanadi (MK 277-modda). Kodeksdagi formula: bajarilayotgan ish razryadiga mos kunlik yoki soatlik tarif stavkasi kunlik yoki soatlik ishlab chiqarish meʼyoriga boʻlinadi; stavkani vaqt meʼyoriga koʻpaytirish ham mumkin. Kunlik stavkaning oʻzi oylik tarif stavkasi yoki maoshni oylik ish kunlari yoki soatlari meʼyoriga boʻlish yoʻli bilan topiladi (MK 277-modda).

• narx = kunlik stavka ÷ kunlik ishlab chiqarish meʼyori;
• kunlik stavka = oylik stavka (maosh) ÷ oylik ish kunlari meʼyori;
• muqobil: narx = stavka × ish birligiga vaqt meʼyori.

Shartli raqamlarda hisob-kitob misoli

Quyidagi barcha raqamlar shartli, tushuntirish uchun. Faraz qilaylik, razryadning oylik tarif stavkasi — 2 640 000 soʻm, oylik meʼyor — 22 ish kuni, kunlik ishlab chiqarish meʼyori — 10 buyum. Kunlik stavka: 2 640 000 ÷ 22 = 120 000 soʻm. Narx: 120 000 ÷ 10 = 12 000 soʻm bir buyum uchun.

Xodim oy davomida oddiy kunlarda 260 ta buyum tayyorladi: 260 × 12 000 = 3 120 000 soʻm. Yana 20 ta buyumni dam olish kunida yasadi. Ishbay ishlovchilar uchun dam olish kunidagi ish kamida ikki baravar ishbay narxda haq toʻlanadi (MK 263-modda): 20 × 12 000 × 2 = 480 000 soʻm. Mukofotlash toʻgʻrisidagi nizomga koʻra (shartli) oddiy kunlardagi ishbay ish haqining 10 foizi miqdorida mukofot belgilangan: 312 000 soʻm.

Hisoblandi: 3 120 000 + 480 000 + 312 000 = 3 912 000 soʻm. Shu summadan 12% stavkada JShDS (SK 381-modda): 3 912 000 × 12% = 469 440 soʻm. Chegirmalar, imtiyozlar va badallar tartibi xodim maqomi va kompaniyaning soliqqa tortish rejimiga bogʻliq — buni alohida tekshirish kerak.

Maxsus sharoitlarda haq: tun, dam olish kunlari, razryadlar, brak, boʻsh turib qolish

Ishbay tizim Kodeksdagi kafolatlarni bekor qilmaydi. Ish beruvchi quyidagilarni hisobga olishi kerak.

• Dam olish va bayram kunlari: ishbay ishlovchilarga kamida ikki baravar ishbay narxda (MK 263-modda).
• Tungi vaqt: ishbay ish haqi toʻliq toʻlanadi va tegishli razryad (malaka) vaqtbay ishlovchisi soatlik tarif stavkasi (maoshi)ning ellik foizi yoki undan koʻproq miqdorida qoʻshimcha toʻlov amalga oshiriladi (MK 264-modda).
• Turli malakadagi ishlar: ishbay ishlovchining mehnatiga u bajarayotgan ish narxlari boʻyicha haq toʻlanadi; unga berilgan razryaddan past tarifikatsiyalangan ish topshirilsa, ish beruvchi razryadlararo farqni toʻlashi shart (MK 260-modda).
• Brak: ishlov berilayotgan materialdagi yashirin nuqson sabab boʻlgan brak va xodim aybisiz brak yaroqli buyumlar bilan teng haq toʻlanadi; xodim aybi bilan qisman brak — kamaytirilgan narxlarda; xodim aybi bilan toʻliq brak haq toʻlanmaydi (MK 267-modda).
• Ish beruvchi aybi bilan boʻsh turib qolish oʻrtacha ish haqi miqdorida toʻlanadi; xodim aybi bilan boʻsh turib qolish toʻlanmaydi (MK 266-modda).
• Meʼyorlar ish beruvchi aybi bilan bajarilmasa: haq haqiqatda ishlangan vaqtga mutanosib hisoblangan oʻrtacha ish haqidan kam boʻlmasligi kerak; xodim aybi bilan — bajarilgan ish hajmiga qarab (MK 265-modda).

Eng kam haq va ishbay tizimdagi mukofotlar

Oylik ish vaqti meʼyorini ishlagan va mehnat funksiyasini bajargan xodimning oylik mehnat haqi belgilangan eng kam ish haqi miqdoridan past boʻlishi mumkin emas (MK 245-modda). Agar oy yakunida normal ishda ham ishlab chiqarish eng kam miqdordan kam haq bersa, narxlar yoki meʼyorlarni qayta koʻrib chiqish payti keldi. Eng kam ish haqi miqdorini hisob sanasidagi amaldagi hujjat boʻyicha aniqlang.

Mehnatga haq toʻlash tizimida nazarda tutilgan mukofot ish haqi tarkibiga kiradi va oldindan belgilangan koʻrsatkichlar hamda shartlarga erishgani uchun asosiy maosh (tarif stavkasi) ustiga toʻlanadi (MK 252-modda). Ishbay-mukofotli tizim — ishbay ish haqi plyus shunday mukofot. Mukofot tizimli hisoblanishi uchun koʻrsatkichlar va miqdorni oldindan yozib qoʻyish, kayfiyatga qarab hal qilmaslik kerak.

Birlamchi hujjatlar va soliq hisobi

Ish haqini ishlab chiqarish boʻyicha hisoblash uchun ish hajmini tasdiqlash kerak. Amalda buning uchun ishbay ish naryadi, smena raporti yoki usta va sifat nazoratchisi imzosi bilan qabul qilish dalolatnomasi qoʻllanadi. Naryadning yagona shaklini majburiy deb bu yerda koʻrsatmaymiz: kompaniya oʻz shaklini lokal hujjatda va hisob siyosatiga ilovada tasdiqlaydi.

Soliq hisobida ishbay narxlar, tarif stavkalari va maoshlardan kelib chiqib hisoblangan, haqiqatda bajarilgan ish uchun ish haqi — mehnatga haq toʻlash tarzidagi daromad (SK 371-modda). Ragʻbatlantiruvchi xarakterdagi toʻlovlar (mukofotlar) ham mehnatga haq toʻlash tarzidagi daromadga kiritiladi (SK 371-modda). Rezident uchun JShDS stavkasi — 12% (SK 381-modda).

Tipik xatolar

Koʻpincha bir xil buzilishlar uchraydi.

• narx «koʻz bilan» hisoblangan va ish razryadi hamda ishlab chiqarish meʼyoriga bogʻlanmagan;
• ishlab chiqarish meʼyorlari real emas, xodim ularni toʻliq ish vaqtida bajara olmaydi;
• dam olish va tungi soatlar qoʻshimcha toʻlovlarsiz oddiy narxda toʻlangan;
• ish beruvchi aybi bilan yoki materialdagi yashirin nuqson sabab boʻlgan brak xodim hisobiga oʻtkazilgan;
• sababi material yoki uskuna buzilishi boʻlsa ham, boʻsh turib qolish rasmiylashtirilmagan va toʻlanmagan;
• naryadlar orqaga sana bilan toʻldiriladi, ulardagi hajm omborga topshirish bilan mos kelmaydi.