9-son BHMS «Pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobot»: talablar va qoʻllash

Hisobotni kim va qachon tuzadi

Standart xoʻjalik yurituvchi subyektlarga tatbiq etiladi, budjet tashkilotlari va nobank kredit tashkilotlari bundan mustasno (9-son BHMS, 2-band). Pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobot standart talablariga muvofiq tayyorlanadi va har bir hisobot davri uchun tuziladigan moliyaviy hisobotning tarkibiy qismi sifatida taqdim etiladi (4-band).

BHMS boʻyicha yillik hisobot tarkibini 3567-son Nizom belgilaydi: buxgalteriya balansi, moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobot, xususiy kapital toʻgʻrisidagi hisobot, pul oqimlari toʻgʻrisidagi hisobot (Nizomning 4-ilovasi — «4-shakl» degan nom shundan) va moliyaviy hisobotga izohlar (9-band). Mikrofirmalar va kichik korxonalar yillik hisobotda faqat balans va moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobotni taqdim etadi (10-band).

BHMS boʻyicha yillik hisobot hisobot yilidan keyingi yilning 1-martidan, MHXS boʻyicha — 1-mayidan kechiktirmay topshiriladi (3567-son Nizom, 7-band). Hisobotni MHXS boʻyicha tayyorlaydigan kompaniyalar BHMS boʻyicha hisobot taqdim etmaydi (12-band).

Standartning asosiy tushunchalari

• Pul mablagʻlari — naqd pul va talab qilib olinadigan depozitlar, shuningdek bankdagi hisob-kitob, valyuta va boshqa hisobvaraqlardagi mablagʻlar (3-band).
• Pul mablagʻlari ekvivalentlari — maʼlum summadagi pulga tez va oson almashtiriladigan, qiymati oʻzgarishi xavfi ahamiyatsiz boʻlgan qisqa muddatli (3 oy yoki undan kam) yuqori likvidli investitsiyalar (3-band).
• Pul oqimlari — pul mablagʻlari va ularning ekvivalentlari kirimi va chiqimi (3-band).
• Pul mablagʻlari va ekvivalentlar oʻrtasidagi harakat (masalan, boʻsh qoldiqni 3 oygacha qisqa muddatli depozitga joylashtirish) hisobotga kiritilmaydi — bu oqim emas, balki pul mablagʻlarini boshqarish (8-band).
• Talab qilingan paytda toʻlanadigan bank overdrafti, agar u kompaniyaning pul mablagʻlarini boshqarishining ajralmas qismi boʻlsa, pul mablagʻlari va ekvivalentlar tarkibiga kiradi (7-band).

Uch faoliyat turi: tushum va toʻlovlarni qanday ajratish

Barcha tushum va toʻlovlar uch toifaga boʻlinadi: operatsion, investitsiya va moliyaviy faoliyat (6-band). Toʻgʻri ajratishdan hisobot foydalanuvchisining asosiy xulosasi bogʻliq: kompaniyaning asosiy faoliyatdan keladigan puli yangi qarzsiz qarzlarni toʻlash, quvvatlarni saqlab turish va dividend toʻlashga yetadimi (10-band).

• Operatsion faoliyat — mahsulot, ish va xizmatlar sotishdan tushum, royalti va vositachilik haqi, yetkazib beruvchilarga toʻlovlar, xodimlarga va ular nomidan toʻlovlar, operatsion faoliyatga oid soliqlar (11-band).
• Asosiy vositalarni sotish — investitsiya faoliyati. Ammo kompaniya aktivlarni ijaraga berish va keyin sotish uchun ishlab chiqarsa yoki xarid qilsa, bunday toʻlov va tushumlar operatsion boʻlib qoladi (11-band).
• Investitsiya faoliyati — asosiy vositalar, nomoddiy va boshqa uzoq muddatli aktivlarni sotib olish va sotish, boshqa tashkilotlarning ulushli va qarz instrumentlarini xarid qilish, boshqa tashkilotlarga berilgan qarzlar (13-band).
• Moliyaviy faoliyat — aksiya va obligatsiyalar chiqarishdan tushum, olingan kredit va qarzlar, ularni qaytarish, moliyaviy ijara boʻyicha toʻlovlar (7, 14-bandlar).

Bevosita va bilvosita usul, netto asosda taqdim etish

Operatsion faoliyat oqimlari ikki usuldan biri bilan koʻrsatiladi (15-band). Bevosita usulda yalpi tushum va toʻlovlarning asosiy turlari ochib beriladi — maʼlumotlar buxgalteriya yozuvlaridan olinadi yoki tushum va tannarxni zaxiralar, joriy debitorlik va kreditorlik qarzlaridagi oʻzgarishlarga tuzatish orqali hosil qilinadi (16-band). Bilvosita usulda operatsion faoliyatdan sof oqim foyda yoki zararni zaxiralar va qarzlardagi oʻzgarishlar, pulsiz moddalar (eskirish, baholangan majburiyat, kechiktirilgan soliqlar, realizatsiya qilinmagan kurs farqlari) hamda investitsiya va moliyaviy faoliyatga tegishli moddalar boʻyicha tuzatish orqali aniqlanadi (17-band).

3567-son Nizomning 4-ilovasidagi shakl bevosita usulda tuzilgan: 010–040-satrlar — sotishdan tushum, yetkazib beruvchilarga toʻlovlar, xodimlarga toʻlovlar va boshqa operatsion oqimlar, 050-satr — operatsion faoliyat jami.

Investitsiya va moliyaviy faoliyat boʻyicha yalpi tushum va toʻlovlar alohida koʻrsatiladi (18-band). Oqimlarni netto asosda faqat ikki holatda koʻrsatish mumkin: pul mijozlar nomidan olinib toʻlanganda va kompaniyaning emas, mijozning faoliyatini aks ettirganda, hamda aylanma davri qisqa, summasi yirik va soʻndirish muddati qisqa moddalar boʻyicha (19-band).

Valyuta, foizlar, dividendlar va soliqlar

• Chet el valyutasidagi oqimlar operatsiya sanasidagi Markaziy bank kursi boʻyicha soʻmga qayta hisoblanadi (20-band).
• Realizatsiya qilinmagan kurs farqlari pul oqimi hisoblanmaydi; kurs oʻzgarishining valyuta qoldiqlariga taʼsiri davr boshi va oxiridagi qoldiqlarni solishtirish uchun alohida satrda koʻrsatiladi (22-band). Shaklda bu — 221-satr «kurs farqlari saldosi».
• Olingan va toʻlangan foizlar hamda dividendlar alohida ochib beriladi va davrdan davrga izchil tasniflanadi (23-band); shaklda ular moliyaviy faoliyatga kiritilgan (110, 120-satrlar).
• Foyda soligʻi boʻyicha oqimlar alohida ochib beriladi (26-band). Shaklda «Soliqqa tortish» boʻlimi ajratilgan: toʻlangan foyda soligʻi (190-satr) va boshqa soliqlar (200-satr).

Pulsiz operatsiyalar va balans bilan solishtirish

Pul talab qilmaydigan investitsiya va moliyaviy operatsiyalar hisobotga kiritilmaydi (30-band). Standartdagi misollar: aktivni majburiyat qabul qilish yoki moliyaviy ijara asosida xarid qilish, tashkilotni ulushli instrumentlar chiqarish evaziga sotib olish, qarzni xususiy kapitalga aylantirish. Foydalanuvchi barcha muhim investitsiya va moliyaviy qarorlarni koʻrishi uchun ular izohlarda ochib beriladi.

Kompaniya pul mablagʻlari va ekvivalentlarning alohida moddalarini koʻrsatadi va hisobotdagi summalarni balansning tegishli moddalari bilan solishtiradi (31-band). Amalda hisobotdagi yil oxiridagi qoldiq (shaklning 240-satri) balansdagi pul mablagʻlari summasiga teng boʻlishi kerak — farq deyarli har doim valyuta qayta baholashi tushirib qoldirilganini yoki ajratishda xato borligini bildiradi.

Koʻp uchraydigan xatolar

• 2025-yil 1-yanvardan oʻz kuchini yoʻqotgan 1998-yilgi 9-son BHMS matni boʻyicha ishlash.
• Olingan bank krediti operatsion faoliyatda aks ettirilgan, holbuki standart boʻyicha bu moliyaviy faoliyat (7-band).
• Hisobdan chiqarilgan uskunani sotish investitsiya oʻrniga operatsion tushum sifatida koʻrsatilgan (11-band).
• Pulni 3 oygacha qisqa muddatli depozitga oʻtkazish chiqim sifatida koʻrsatilgan (8-band).
• Valyuta hisobvaragʻini kurs boʻyicha qayta baholash alohida satr oʻrniga tushumlarga qoʻshilgan (22-band).
• Aktivni moliyaviy ijaraga olish pulli toʻlov sifatida koʻrsatilgan, holbuki bu pulsiz operatsiya (30-band).