Mol-mulkni ishonchli boshqarish: muassis va boshqaruvchi soliqlari

Soliq majburiyatlarini kim bajaradi

Asosiy qoida Soliq kodeksining 93-moddasida. Ishonchli boshqaruvchi shartnoma tuzilgan sanadan boshlab shartnoma boʻyicha soliq majburiyatlarini bajaradi. Muassis (naf oluvchi) oʻz majburiyatlarini, agar ular boshqaruvchiga yuklatilmagan boʻlsa, oʻzi bajaradi; boshqaruvchi Oʻzbekiston Respublikasining norezidenti boʻlgan hol ham shunday. QQS boʻyicha majburiyat 93-modda matnida muassisga «oʻz-oʻzidan» qoldirilmagan.

Agar boshqaruvchiga nafaqat soliqlarni toʻlash, balki muassis uchun soliq va moliyaviy hisobotni tuzish hamda topshirish ham yuklatilgan boʻlsa, majburiyat boshqaruvchi nomidan bajariladi. Amaliy xulosa: bu topshiriqlar hajmini shartnomada aniq yozib qoʻyish kerak, aks holda tomonlar hisobotni kim topshirishini turlicha tushunadi.

• boshqaruvchi ishonchli boshqaruv boʻyicha soliq solish obyektlari hisobini oʻzining boshqa faoliyatidan alohida yuritadi;
• agar boshqaruvchi soliqlarni hisoblamagan yoki toʻlamagan, yoxud toʻliq hajmda toʻlamagan boʻlsa, majburiyat muassisga (naf oluvchiga) oʻtadi — shu sababli boshqaruvchi ustidan nazorat mulkdorning manfaatiga xizmat qiladi.

Mol-mulkni topshirish va qaytarish: daromad ham, QQS ham yoʻq

Ishonchli boshqaruv shartnomasi boʻyicha berilgan mol-mulk boshqaruvchining daromadi deb eʼtirof etilmaydi (322-modda). QQS uchun shunga oʻxshash qoida 238-moddada: muassisning mol-mulkni boshqaruvchiga topshirishi va shartnoma tugatilganda uni qaytarishi soliq solish obyekti hisoblanmaydi.

Mol-mulk qaytarilganda muassisda daromad ham, zarar ham vujudga kelmaydi — hatto mol-mulkning qaytarish paytidagi qiymati topshirish paytidagi qiymatidan farq qilsa ham. Shartnoma shartlariga koʻra mol-mulk muassisga emas, boshqa shaxsga oʻtkazilsa, oluvchida olingan mol-mulk qiymati miqdorida daromad paydo boʻladi.

Boshqaruvchining pul mukofoti va xarajatlari

Shartnoma boʻyicha olinadigan pul mukofoti boshqaruvchining daromadi hisoblanadi va Kodeksda belgilangan tartibda soliqqa tortiladi. Boshqarish bilan bogʻliq xarajatlar, agar shartnomada ularni muassis yoki boshqa shaxs qoplashi nazarda tutilmagan boʻlsa, boshqaruvchining xarajati hisoblanadi. Qoplash nazarda tutilgan boʻlsa, xarajat uni qoplovchi shaxsga tegishli boʻladi.

Boshqaruvchi uchun hisob intizomi muhim: u har bir shartnomani bajarish bilan bogʻliq daromad va xarajatlar boʻyicha, alohida esa pul mukofoti tarzidagi daromadlar boʻyicha alohida hisob yuritishi shart. Bir nechta shartnoma boʻlsa, ularni bitta registrda aralashtirib boʻlmaydi.

Muassis va naf oluvchi: daromad kimniki

322-modda ikki holatni ajratadi. Agar yagona naf oluvchi muassisning oʻzi boʻlsa, shartnoma boʻyicha daromad va xarajatlar, jumladan mol-mulk amortizatsiyasi va boshqaruvchining mukofoti, uning daromad va xarajatlari tarkibiga turlari boʻyicha kiritiladi. Qimmatli qogʻozlar va muddatli bitimlar boʻyicha daromad va xarajatlar tegishli operatsiyalar toifasiga tushadi.

Muassis naf oluvchi boʻlmasa yoki naf oluvchilar bir nechta boʻlsa, daromadlar naf oluvchining daromadlariga olingan daromad turiga qarab kiritiladi. Ular koʻp boʻlsa, daromad va xarajatlar ularga tegishli ulushga mutanosib taqsimlanadi. Muassis naf oluvchi boʻlmaganda uning shartnomani bajarish bilan bogʻliq xarajatlari chegirib tashlanmaydigan xarajatlar roʻyxatiga kiradi (317-modda) — shartnoma imzolashdan oldin buni hisobga olgan maʼqul.

• boshqaruvchi har oy oʻsib boruvchi yakun bilan daromad va xarajatlarni aniqlaydi hamda muassisga va (yoki) naf oluvchilarga maʼlumot beradi;
• daromadlar har bir soliq davrida, shartnomada hisob-kitoblar nazarda tutilgan-tutilmaganidan qatʼi nazar, shakllanadi;
• agar muassis yuridik shaxs boʻlsa, boshqaruvchi daromad va xarajatlarni shu shaxsning hisob siyosati boʻyicha hisoblaydi va unga birlamchi hujjatlarni topshiradi.

Ishonchli boshqaruvda QQS

275-moddaga koʻra, ishonchli boshqaruv shartnomasi boʻyicha soliq toʻlovchi majburiyatlari boshqaruvchiga yuklanadi. Shartnoma doirasida tovarlarni (xizmatlarni) realizatsiya qilishda u hisobvaraq-fakturalar chiqarishi shart. Soliqni hisobga olish qoidalari oddiy shirkat uchun belgilangan qoidalarga oʻxshash: hisobga olish ishonchli shaxs sifatida boshqaruvchiga, sotuvchilar aynan unga chiqargan hisobvaraq-fakturalar mavjud boʻlganda beriladi.

Agar boshqaruvchi boshqa oʻz faoliyatini ham yuritsa, QQSni hisobga olish huquqi ishonchli boshqaruvda va boshqa faoliyatda ishlatiladigan tovarlar (xizmatlar) alohida hisobi boʻlgandagina vujudga keladi. Operatsiyalar hisobi har bir shartnoma boʻyicha alohida yuritiladi. Tipik xato — begona mol-mulk uchun xaridlar boʻyicha kirim QQSni alohida hisobsiz va boshqaruvchiga chiqarilgan hisobvaraq-fakturalarsiz hisobga olish.

Zararlar va shartnomani tugatish

Shartnoma amal qilgan davrda koʻrilgan zararlar muassis yoki naf oluvchining soliq bazasini kamaytirmaydi, balki shu ishonchli boshqaruvning kelgusi daromadlariga oʻtkaziladi (322 va 336-moddalar). Ularni boshqa biznesdan olingan foydaga qarshi hisobga olib boʻlmaydi.

Shartnomani tugatishda koʻrilgan zararlar soliq bazasini aniqlashda hisobga olinmaydi va kelgusi davrga oʻtkazilmaydi. Shuning uchun shartnomani muddatidan oldin bekor qilishdan avval toʻplangan, hali foydalanish mumkin boʻlgan zararlar bor-yoʻqligini baholash foydali.

Shartli misol va harakatlar tartibi

Misol shartli raqamlarda, haqiqiy mijozga aloqasi yoʻq. Muassis — tashkilot, u ayni paytda yagona naf oluvchi. Bir oyda shartnoma boʻyicha 100 mln soʻm daromad olingan, mol-mulkni saqlash xarajatlari — 60 mln, boshqaruvchining mukofoti — 10 mln. Boshqaruvchi koʻrsatkichlarni oʻsib boruvchi yakun bilan hisoblaydi va muassisga maʼlumot beradi, muassis esa daromad va xarajatlarni, mukofotni ham qoʻshib, oʻz bazasiga turlari boʻyicha kiritadi. Agar davr yakunida zarar chiqsa, u shu boshqaruvning kelgusi daromadlarini kutadi.

Harakatlar tartibi: shartnomada naf oluvchini aniqlash; hisobotni kim topshirishi va soliqni kim toʻlashini mustahkamlash; xarajatlarni kim qoplashini nazarda tutish; shartnoma boʻyicha alohida hisobni sozlash; oylik maʼlumotlarning shakli va muddatini kelishish; QQS sxemasi va hisobvaraq-fakturalar chiqarish tartibini tekshirish.