Jismoniy shaxslardan xarid: qishloq xoʻjaligi mahsuloti, metallolom — soliqlar va xarajatlarni tasdiqlash

Soliqni kim toʻlaydi: sotuvchimi yoki tashkilot

Oʻzbekiston Respublikasi yuridik shaxslari soliq agentlari qatoriga kiradi, yaʼni jismoniy shaxsga toʻlanadigan daromaddan soliqni hisoblab chiqarish, ushlab qolish va byudjetga oʻtkazish majburiyati ularga yuklanadi (SK 386-modda). Biroq ushlab qolish majburiyati faqat soliqqa tortiladigan daromaddan kelib chiqadi: soliq agentida mehnatga haq toʻlash, moddiy naf, mulkiy va boshqa daromadlar soliqqa tortiladi (SK 387-modda).

Shu sababli fuqarodan har qanday xaridda birinchi qadam — uning daromadi soliqqa tortilishini aniqlash. Tortilsa, tashkilot soliqni toʻlovdan ushlab qoladi; tortilmasa, ushlamaydi, lekin nima uchun ekanini hujjat bilan tasdiqlashi shart.

Qishloq xoʻjaligi mahsuloti va chorva — tomorqa xoʻjaligidan

Tomorqa xoʻjaligida, jumladan dehqon xoʻjaligida yetishtirilgan hayvonlarni tirik holda, ularni soʻyishdan olingan mahsulotni, chorvachilik, asalarichilik va oʻsimlikchilik mahsulotini sotishdan olingan daromadlar soliqqa tortilmaydi (SK 378-moddaning 8-bandi). Istisnolar: sanoat usulida qayta ishlash va manzarali bogʻdorchilik (gulchilik) mahsuloti.

Shu bilan birga, bu imtiyozdan tashqari shunday mahsulotni sotishdan olingan daromad boshqa daromadlarga kiradi (SK 377-moddaning 2-bandi), boshqa daromadlar esa soliq agentida soliqqa tortiladi (SK 387-modda) va rezidentlar uchun stavka 12 foiz (SK 381-modda).

• Asosiy shart: mahsulot aynan sotuvchining tomorqa (dehqon) xoʻjaligida yetishtirilgan boʻlishi kerak. Oʻzi sotib olib qayta sotadigan vositachi bu imtiyozga kirmaydi.
• Kelib chiqishini qayd qiling: tilxat yoki xarid dalolatnomasida mahsulot sotuvchining oʻz ishlab chiqarishi ekanini yozing va xoʻjalik mavjud boʻlsa, uni tasdiqlovchi maʼlumotnomani ilova qiling.
• Sotuvchi tomorqa xoʻjaligi imkoniyatlaridan ancha ortiq partiya keltirsa, uning maqomini tekshirish kerak: ehtimol, u tadbirkorlik bilan shugʻullanadi.

Metallolom, ikkilamchi xomashyo va boshqa mulk

Metallolom, makulatura va boshqa ikkilamchi xomashyo uchun mulkni sotishning umumiy qoidasi amal qiladi: soliq toʻlovchining xususiy mulki boʻlgan mulkni sotishdan olingan daromadlar soliqqa tortilmaydi, qimmatli qogʻozlar, yuridik shaxslar ustav fondidagi ulushlar, noturar joylar va egalik qilish muddati oʻttiz olti oydan kam boʻlgan turar joylar bundan mustasno (SK 378-moddaning 7-bandi). Fuqaroning oʻz lomini bir martalik sotishi shu qoidaga kiradi.

Agar fuqaro sotish uchun yigʻilgan lomni muntazam topshirsa, bu tadbirkorlikka oʻxshab qoladi. Yakka tartibdagi tadbirkor sifatida davlat roʻyxatidan oʻtmasdan tadbirkorlik bilan shugʻullanish uchun olingan daromadning 10 foizi, lekin bir million soʻmdan kam boʻlmagan jarima belgilangan (SK 219-modda). Jarima sotuvchiga tegishli, ammo tashkilot uchun bu xavf: soliq organi bunday bitimlar hujjatlariga shubha bilan qarashi mumkin.

QQS: nega hisobga olish yoʻq

QQSni hisobga olish SK 266-modda shartlari bajarilganda mumkin. Ulardan biri: olingan tovarlar boʻyicha soliq toʻlovchi hisobvaraq-faktura yoki yetkazib beruvchining soliq summasi alohida ajratilgan boshqa hujjatini olgan va yetkazib beruvchi soliq toʻlovchi sifatida roʻyxatdan oʻtgan boʻlishi kerak.

Roʻyxatdan oʻtmagan fuqaro QQS toʻlovchisi emas va QQS ajratilgan hisobvaraq-faktura bermaydi. Demak, jismoniy shaxsdan xaridda kiruvchi QQS yoʻq, xaridning butun summasi sotib olingan tovar yoki xomashyo qiymati sifatida hisobga olinadi. Mahsulotni QQS bilan sotsangiz, soliq sotuv narxining toʻliq summasidan hisoblanadi — xarid narxini belgilashda buni inobatga oling.

Foyda soligʻi uchun xarajatlarni qanday tasdiqlash kerak

Xarajat sifatida daromad olish bilan bogʻliq asosli va hujjat bilan tasdiqlangan sarflar tan olinadi (SK 305-modda). Hujjat bilan tasdiqlangan sarflar — qonunchilikka muvofiq rasmiylashtirilgan sarflar, shuningdek boshqa shaklda, jumladan xizmat safari haqidagi buyruq, yoʻl hujjatlari, shartnoma boʻyicha koʻrsatilgan xizmat toʻgʻrisidagi hisobot bilan rasmiylashtirilganlar. Jismoniy shaxsdan xarid uchun odatdagi toʻplam:

• oldi-sotdi shartnomasi yoki sotuvchi maʼlumotlari bilan xarid dalolatnomasi: FIO, pasport, JShShIR, manzil;
• tovar topshirilganini tasdiqlovchi hujjat: miqdori, narxi, navi va ogʻirligi koʻrsatilgan yuk xati yoki qabul dalolatnomasi (lom uchun — tarozida tortish va qabul dalolatnomasi);
• toʻlov hujjati: chiqim kassa orderi yoki sotuvchi kartasiga bank toʻlovi; naqd pul summalarini kassa intizomi qoidalariga muvofiq yuriting;
• tovarning kelib chiqishini tasdiqlovchi hujjat — qishloq xoʻjaligi mahsuloti uchun;
• soliq ushlansa — hisob-kitob va byudjetga oʻtkazish toʻlov hujjati.

Soliq ushlansa: tartib va muddatlar

Soliq agenti soliq hisobi registrlarini yuritadi; ularda soliq toʻlovchi maʼlumotlari, toʻlangan daromad turi, toʻlov, ushlab qolish va soliq toʻlash sanalari koʻrsatiladi (SK 388-modda). Hisobot har oy hisobot davridan keyingi oyning on beshinchi kunidan kechikmay, yil yakuni boʻyicha esa keyingi yilning 15 fevralidan kechikmay topshiriladi (SK 389-modda).

Soliq ushlanmagan boʻlsa, agent ushlanmagan summa va penyani oʻz mablagʻi hisobidan byudjetga kiritishi shart (SK 386-modda). Bundan tashqari, jismoniy shaxs talabiga koʻra daromad summalari va turlari hamda ushlangan soliq haqida maʼlumotnoma beriladi.

Shartli misol. Tashkilot fuqarodan 5 000 000 soʻmlik partiya mahsulot sotib oldi, tekshiruvda esa u tomorqa xoʻjaligida yetishtirilmagani va daromad soliqqa tortilishi aniqlandi. 12 foizlik stavkada soliq 600 000 soʻmni tashkil etadi. Ushlanmasa, tashkilot bu 600 000 soʻmni va penyani oʻz mablagʻidan kiritadi, sotuvchiga esa toʻliq summani toʻlagan boʻladi. Raqamlar shartli, faqat tushuntirish uchun berilgan.

Tez-tez uchraydigan xatolar

• Tilxat va dalolatnomasiz naqd toʻlov — xarajat tasdiqlanmagan.
• Bir nechta sotuvchi uchun har birining maʼlumotlarisiz bitta «umumiy» tilxat.
• Sotuvchi uchinchi shaxsdan sotib olgan, oʻzi yetishtirmagan mahsulotga imtiyozni qoʻllash.
• Sotuv narxini hisoblashda xaridda kiruvchi QQS yoʻqligini hisobga olmaslik.
• Kim sotayotgani va tovar unda qayerdan ekanini tekshirish tartibining yoʻqligi.