Due diligenceʼda ish haqi majburiyatlari va FOT soliqlari

Kompaniyaning FOT boʻyicha qanday majburiyatlari bor

Due diligence maqsadida ish haqi majburiyatlarini uch guruhga ajratgan maʼqul: soliqlar, xodimlar bilan hisob-kitoblar va ularni tasdiqlovchi hujjatlar.

Ijtimoiy soliqni ish beruvchi oʻz hisobidan toʻlaydi: soliq solish obyekti — ish beruvchining xodimlarga mehnatga haq toʻlash xarajatlari, soliq bazasi esa Soliq kodeksining 371-moddasiga muvofiq toʻlanadigan xarajatlar yigʻindisi sifatida aniqlanadi. Umumiy stavka — 12 foiz, budjet tashkilotlari va ayrim maxsus toifalar uchun u boshqacha (Soliq kodeksining 405-moddasi). Soliq har oy hisoblanadi; hisobot hisobot oyidan keyingi oyning 15-sanasidan kechiktirmay, yillik hisobot esa keyingi yilning 15 fevralidan kechiktirmay topshiriladi, toʻlov ham shu muddatlarda amalga oshiriladi (407-modda).

Ish haqidan JShDSni kompaniya soliq agenti sifatida rezidentlar uchun 12 foiz stavkada ushlab qoladi (381-modda) va daromad toʻlanishi bilan bir vaqtda, lekin hisobot topshirish muddatidan kechiktirmay oʻtkazadi (390-modda). Agent soliq hisobi registrlarini yuritishi shart: ulardan kimga, nima va qachon toʻlangani hamda qanday soliq ushlab qolingani koʻrinib turishi kerak (388-modda).

• soliqlar: ish beruvchi hisobidan ijtimoiy soliq va toʻlovlardan ushlab qolinadigan JShDS;
• xodimlar bilan hisob-kitoblar: ish haqi, taʼtil pullari, ishdan boʻshatishdagi yakuniy hisob-kitob;
• tasdiqlovchi hujjatlar: mehnat shartnomalari, tabellar, qaydnomalar, soliq hisobi registrlari, hisobotlar.

Konvertlar: ular qanday namoyon boʻladi va nimaga olib keladi

“Konvert” — mukofotning rasmiy qaydnomadan tashqari toʻlanadigan qismi. Xaridor uchun bu ikki tomonlama xavf. Birinchidan, hisobga olinmagan summadan na JShDS, na ijtimoiy soliq toʻlangan, soliq ushlab qolinmagan taqdirda esa agent ushlab qolinmagan soliq summasini va unga bogʻliq penyani budjetga oʻtkazishi shart (386-modda). Ikkinchidan, ijtimoiy soliq bazasi Soliq kodeksining 371-moddasi boʻyicha toʻlovlardan iborat va hisobga olinmagan toʻlovlar aslida unga kiradi.

Tekshiruvda quyidagi belgilarga eʼtibor bering: bir xil lavozimlar uchun rasmiy oʻrtacha ish haqi bilan bozor darajasi oʻrtasidagi farq; bir xodimga yuqori tushumda minimal oklad; kassadan qaydnomasiz naqd xarajatlar; bir xil shaxslarga muntazam “hisobdor” summalar; xodimlarning kartalaridagi aylanmalarning qaydnomalarga mos kelmasligi.

Alohida, mehnat munosabatlarining fuqarolik-huquqiy shartnomalar bilan almashtirilishini tekshiring. Soliq kodeksi jismoniy shaxslarga ish bajarish va xizmat koʻrsatish predmeti boʻlgan shunday shartnomalar boʻyicha toʻlovlarni (yakka tartibdagi tadbirkorlik faoliyatidan olingan daromadlar bundan mustasno) ham mehnatga haq toʻlash shaklidagi daromadga kiritadi. Yaʼni jismoniy shaxs bilan pudrat shartnomasining oʻzi soliq majburiyatlarini bekor qilmaydi.

Ijtimoiy soliqning kam toʻlanishi

Kam toʻlash faqat konvertlardan kelib chiqmaydi. Odatiy manbalar: buxgalteriya bazaga kiritmagan toʻlovlar (mukofotlar, ishlanmagan vaqt uchun kompensatsiyalar, FHSh), notoʻgʻri stavka, hisoblashlarning davrlar oʻrtasida siljishi, taʼtillar hisobidagi xatolar.

Qanday tekshirish: xaridor qamrab olmoqchi boʻlgan butun davr uchun hisob-kitob qaydnomalari, soliq hisobi registrlari va ijtimoiy soliq hisobotlari maʼlumotlarini solishtiring, natijani buxgalteriya hisobidagi mehnatga haq toʻlash xarajatlari bilan taqqoslang. Bu uch manba oʻrtasidagi tafovut asosiy koʻrsatkichdir. Soʻngra maʼlumotlarni kadrlar hujjatlari va hisobvaraq koʻchirmalaridagi haqiqiy xodimlar roʻyxati bilan solishtiring.

• qaydnomalar, registrlar va hisobotlarni oylar kesimida solishtirish;
• hisobdagi mehnatga haq toʻlash xarajatlarini ijtimoiy soliq bazasi bilan solishtirish;
• mukofotlar, FHSh va kompensatsiyalarning bazaga kiritilganini tekshirish;
• shtat jadvali, buyruqlar va haqiqiy xodimlar sonini solishtirish.

Taʼtillar, ishdan boʻshatishdagi hisob-kitob va toʻlovlarning kechikishi

Taʼtillar boʻyicha majburiyat faqat xodimlardagi kunlar qoldigʻi emas. Mehnat shartnomasi bekor qilinganda foydalanilmagan barcha yillik asosiy va qoʻshimcha mehnat taʼtillari uchun pul kompensatsiyasi toʻlanadi (Mehnat kodeksining 234-moddasi), bunday kompensatsiya Soliq kodeksining 374-moddasiga koʻra ishlanmagan vaqt uchun toʻlovga kiradi va mehnatga haq toʻlash shaklidagi daromadlar tarkibida boʻladi. Demak, yigʻilib qolgan foydalanilmagan kunlar xodimlar oldidagi qarz ham, kelajakdagi soliq yuki ham hisoblanadi. Taʼtil pullari oʻrtacha ish haqidan hisoblanadi (Mehnat kodeksining 233 va 257-moddalari).

Toʻlov muddatlarini ham tekshiring. Oylik ish haqi, qoida tariqasida, ikki qismda, oʻn olti kundan oshmaydigan tanaffus bilan toʻlanadi, belgilangan muddatlar esa har yarim oyda bir martadan kam boʻlishi mumkin emas (Mehnat kodeksining 253-moddasi). Mehnat shartnomasi bekor qilingan kuni barcha summalar toʻlanadi (254-modda). Kechiktirilganda ish beruvchi xodimga har bir kun uchun foizlar toʻlaydi; ularning miqdori Markaziy bankning qayta moliyalash stavkasining oʻn foizini tashkil etadi (333-modda); bu majburiyat ish beruvchining aybidan qatʼi nazar paydo boʻladi.

Ish haqi milliy valyutada (soʻmda) toʻlanadi, istisnolar qonunchilikda belgilanadi (256-modda). Qonuniy asossiz xorijiy valyutadagi yoki natura shaklidagi toʻlovlar hisobotda alohida bayroqcha boʻlishi kerak.

Tekshiruv tartibi va hujjatlar

Ishni bosqichlarga boʻlib, hujjatlarni data room orqali oldindan soʻrash qulay.

• shtat jadvali, mehnat shartnomalari, ishga qabul qilish, koʻchirish va ishdan boʻshatish buyruqlari;
• tabellar, hisob-kitob va toʻlov qaydnomalari, ish haqi hisobvaraqlaridan koʻchirmalar va kassa hujjatlari;
• JShDS boʻyicha soliq hisobi registrlari, tekshirilayotgan davr uchun JShDS va ijtimoiy soliq hisobotlari;
• taʼtillar jadvali, foydalanilmagan kunlar qoldigʻi hisobi va ishdan boʻshatishdagi oxirgi hisob-kitoblar;
• jismoniy shaxslar bilan FHSh shartnomalari va ular boʻyicha dalolatnomalar;
• soliq organlari bilan yozishmalar va tekshiruv dalolatnomalari, agar boʻlgan boʻlsa.

Hisoblash namunasi va xaridorni himoya qilish

Shartli misol (raqamlar tasviriy maqsadda oʻylab topilgan, real kompaniya maʼlumotlari emas). Kompaniyada 20 xodim, rasmiy FOT oyiga 100 mln soʻm, yana oyiga 40 mln soʻm “konvert”da toʻlanadi. 12 oy uchun hisobga olinmagan summa — 480 mln. Ijtimoiy soliq stavkasi 12 % boʻlganda kam toʻlov 57,6 mln soʻmni, JShDS stavkasi 12 % boʻlganda ham shuncha, jami penya va jarimalarsiz taxminan 115,2 mln soʻm soliqni tashkil etadi. Xaridor bunday summani narxda hisobga olishi yoki toʻlovning bir qismini ushlab qolish orqali taʼminlashi mumkin.

Tekshiruv natijalarini shartnoma shartlariga aylantiring: sotuvchining FOT boʻyicha hisob-kitoblar toʻliqligi haqidagi tasdiqlari, yopilishgacha boʻlgan davr uchun qoʻshimcha hisoblashlar boʻyicha maxsus kompensatsiya (indemnity), tekshiruv mumkin boʻlgan muddat tugaguncha narxning bir qismini ushlab turish (eskrou). Miqdor va muddat shablon boʻyicha emas, hisob-kitob natijalariga koʻra aniq bitimga moslab tanlanadi.