Incoterms 2020 tashqi savdo shartnomasida: QQS va hisobga taʼsiri

Soliq kodeksida yetkazib berish shartiga nima bogʻliq

Tovarlar uchun SK 242-moddasining umumiy qoidasi: realizatsiya sanasi — taʼminotchi hisobvaraq-faktura rasmiylashtirgan sana yoki tovar joʻnatilgan (topshirilgan) sana, agar u hisobvaraq-faktura sanasidan oldin boʻlsa. Tovar joʻnatilmasa, sana — xaridorga tovarga boʻlgan mulk huquqi oʻtgan kun. FKga koʻra esa, qonunchilikda yoki shartnomada boshqacha tartib nazarda tutilmagan boʻlsa, mol-mulkni sotib oluvchida mulk huquqi narsa topshirilgan paytdan vujudga keladi.

Incoterms taʼsiri aynan shu yerda. Yetkazib berish sharti sotuvchi tovarni tashuvchiga yoki xaridorga qayerda va qachon topshirishini, demak joʻnatish qachon sodir boʻlganini belgilaydi. Shu bilan birga Incoterms qoidalari mulk huquqi qachon oʻtishini hal qilmaydi — buni shartnomada alohida yozish kerak. Shartnomada faqat «CIF» deyilib, mulk oʻtish payti koʻrsatilmasa, buxgalter va tekshiruvchi uni turlicha oʻqishi mumkin.

Eksport: aylanma sanasi va nol stavka

Tovar eksport rejimida olib chiqilganda SK 242-moddasida maxsus qoida bor: sana — bojxona chegarasi haqiqatda kesib oʻtilgan kun, davriy yoki vaqtinchalik deklaratsiyalashda esa bojxona belgilari bilan yuk bojxona deklaratsiyasi roʻyxatdan oʻtgan sana. Eksportchi uchun bu shuni anglatadiki, FCA, CPT yoki CIP shartlarida Oʻzbekistonda tashuvchiga topshirish soliq sanasini hali belgilamaydi: asosiy mezon — bojxona qonunchiligi qoidalari boʻyicha chegarani kesib oʻtish payti.

Nol stavka eksport bojxona rejimida olib chiqilgan tovarlarga qoʻllaniladi, uni qoʻllash huquqini tasdiqlovchi hujjatlar esa soliq hisobotiga qoʻshib topshiriladi. Tasdiqlovchi hujjatlar sifatida SK shartnomani (uning tegishli tartibda tasdiqlangan nusxasini), yuk bojxona deklaratsiyasini va oʻtkazish punktidagi bojxona belgisi bilan yukka hamroh hujjatlarni koʻrsatadi. Yetkazib berish sharti qaysi hujjat sizda boʻlishiga taʼsir qiladi: EXW shartida olib chiqishni xaridor tashkil qiladi va shartnomada YuBD hamda transport hujjatlari nusxalarini sizga topshirish nazarda tutilmagan boʻlsa, chegara kesib oʻtilgani haqidagi belgisiz qolishingiz mumkin.

Valyutadagi tushum SK 242-moddasi boʻyicha aniqlangan aylanma sanasidagi Markaziy bank kursi boʻyicha soʻmga qayta hisoblanadi. Yaʼni yetkazib berish sharti tufayli sananing siljishi kursning oʻzgarishini ham anglatadi.

Import: QQS bazasi nimalardan tashkil topadi

Erkin muomalaga chiqarish (import) rejimida tovar olib kirilganda soliq toʻliq hajmda hisoblanadi. Soliq bazasi — tovarning bojxona qiymati hamda olib kirishda toʻlanishi lozim boʻlgan aksiz soligʻi va bojxona boji yigʻindisi. Bojxona qiymati bojxona qonunchiligi bilan belgilanadi va uning miqdoriga chegaragacha tashish hamda sugʻurta shartnoma narxiga kiritilgan-kiritilmagani taʼsir qiladi. Shuning uchun tovari bir xil ikki shartnomadan biri FOB, ikkinchisi CIF shartida boʻlsa, deklaratsiyadagi baza har xil boʻladi: birinchisida yetkazish xarajatlari alohida toʻlanadi, ikkinchisida allaqachon narxning ichida.

Amaliy xulosa: import paytida QQSni bojxona deklaratsiya boʻyicha hisoblaydi, buxgalteriya esa deklaratsiyadagi summani birlamchi hujjatlar va shartnoma sharti bilan solishtirishi kerak. Maʼlumotlar mos kelmasa — masalan, tashishni alohida hisob-kitob bilan toʻlab, qiymatga kiritmagan boʻlsangiz — bu farqni tekshiruvda savollarga javob berishdan koʻra oldindan izohlab qoʻygan maʼqul.

Alohida tekshiring: olib kirilayotgan tovar SKning 246-moddasidagi importda QQSdan ozod qilish holatlariga tushmaydimi? Yetkazib berish sharti ozod qilishga taʼsir qilmaydi, ammo tasdiqlovchi hujjatlarni xuddi shunday puxta tayyorlash kerak.

Xorijiy tashuvchilar va vositachilar xizmatlari

Yetkazib berish sharti xalqaro tashish va sugʻurta uchun kim toʻlashini ham belgilaydi. CPT, CIF, DAP va DDP shartlarida bu xarajatlarni sotuvchi koʻtaradi va ular narxga kiritilgan; EXW, FCA va FOB shartlarida esa xaridor toʻlaydi, shunda tashuvchi va ekspeditor bilan alohida shartnomalar yoki hisoblar paydo boʻladi. Agar bunday xizmatni Oʻzbekistonda soliq hisobida turmaydigan xorijiy shaxs koʻrsatsa va realizatsiya joyi respublika hududi deb topilsa, xaridor soliq agentiga aylanadi: u soliqni oʻzi soliq toʻlovchi boʻlish-boʻlmasligidan qatʼi nazar hisoblab, ushlab qolib, byudjetga oʻtkazishi shart. Agar shartnoma boʻyicha xizmatlar soliqsiz koʻrsatilgan boʻlsa, baza xizmatlar qiymatidan soliqsiz hisoblanadi, soliqni esa agent mustaqil hisoblaydi.

SKning 255-moddasi boʻyicha soliq toʻlanganini tasdiqlovchi toʻlov hujjati 37-bobga muvofiq hisobga olish huquqini beradi. Muayyan xizmatning realizatsiya joyini SK boʻyicha har bir holat uchun alohida aniqlang — bu yerda shartnomada xorijiy ekspeditor paydo boʻlganda savolni oʻtkazib yubormaslik muhim.

Shartnoma va hisobni tayyorlashdagi amallar tartibi

Koʻpchilik soliq savollarini yechadigan ish tartibi:

• Incoterms 2020 shartini yetkazib berish joyi va qoidalar tahririni koʻrsatib tanlang — «FCA, Chirchiq shahridagi sotuvchi ombori, Incoterms 2020» ishlaydi, joysiz «FCA» esa yetarli emas;
• shartnomada mulk huquqi va xatar oʻtish paytini toʻgʻridan-toʻgʻri yozing, shart nazarda tutgan maʼnoga tayanmang;
• eksport uchun kontragent olib chiqish va chegara kesib oʻtilganligi haqidagi hujjatlar nusxalarini belgilangan muddatda topshirish majburiyatini nazarda tuting;
• bojxona deklaratsiyasini kim rasmiylashtirishini taqsimlang va bu YuBD hamda hisobvaraq-fakturada qanday aks etganini solishtiring;
• import uchun deklaratsiyadagi summani yetkazib berish sharti, invoys, tashuvchi va sugʻurtachi hisoblari bilan solishtiring;
• hisob siyosatida qoʻllaydigan har bir shart uchun aylanma sanasini aniqlash qoidasini va valyutani qayta hisoblash tartibini mustahkamlang;
• har bir partiya boʻyicha «shartnoma — invoys — deklaratsiya — transport hujjati — toʻlov topshiriqnomasi» bogʻlamini saqlang.

Hisob-kitob namunasi (shartli raqamlar)

Namuna shartli, haqiqiy narxlarni aks ettirmaydi. Eksportchi 100 000 dollarlik partiyani CPT shartida joʻnatadi. Tashuvchi yukni Oʻzbekistonda oy oxirida qabul qildi, chegara esa keyingi oyning boshida kesib oʻtildi. Aylanma sanasi tashuvchiga topshirilgan kun emas, chegara kesib oʻtilgan kun boʻladi. Shu sanadagi shartli MB kursi 1 dollar uchun 12 500 soʻm boʻlsa, soliq hisobida tushum 100 000 × 12 500 = 1 250 000 000 soʻmni tashkil qiladi va chegara kesib oʻtilgan davrda aks ettiriladi.

Import ham shartli: partiyaning bojxona qiymati 80 000 000 soʻm, bojxona boji 8 000 000 soʻm, aksiz yoʻq. Olib kirishda QQS bazasi — 80 000 000 + 8 000 000 = 88 000 000 soʻm; stavkani deklaratsiya sanasida amal qiluvchi SK 258-moddasidan oling. Agar shartnoma FOB shartida boʻlib, tashish alohida toʻlangan boʻlsa, bojxona qiymati bojxona qonunchiligi qoidalariga muvofiq shu xarajatlarni hisobga olgan holda aniqlanardi — YuBD boʻyicha tekshiring.

Tipik xatolar

• eksportda realizatsiya sanasini tashuvchiga topshirish sanasi boʻyicha aniqlash, holbuki eksport rejimi uchun alohida qoida amal qiladi;
• shartnomada Incoterms qisqartmasini joysiz va tahrirsiz koʻrsatish;
• EXW shartida eksport hujjatlarini topshirishni nazarda tutmaslik va keyin nol stavkani tasdiqlay olmaslik;
• yetkazib berish sharti oʻz-oʻzidan mulk huquqini oʻtkazadi deb hisoblash;
• xorijiy tashuvchi yoki ekspeditor xizmatlari boʻyicha soliq agentligini sezmay qolish;
• valyutani aylanma sanasidagi emas, toʻlov sanasidagi kurs boʻyicha qayta hisoblash.