Foyda soligʻida hisobga olinmaydigan daromadlar: Soliq kodeksi 304-moddasining toʻliq roʻyxati

297 va 304-moddalar oʻzaro qanday bogʻliq

Soliq kodeksining 297-moddasi daromad tarkibini keng belgilaydi: unga har qanday shaklda va har qanday faoliyatdan olinishi lozim boʻlgan daromadlar kiradi. Shu sababli har qanday tushumni avval tekshirish kerak: u 297-moddadagi daromad turlaridan biriga mansubmi yoki 304-moddadagi istisnoga.

304-modda koʻrsatilgan summalar daromad sifatida hisobga olinmasligini aytadi. Muhimi, roʻyxat yopiq: unda yoʻq va 297-moddaga mos keladigan tushum daromad boʻlib qoladi. Yalpi daromad, agar 299-moddada boshqacha nazarda tutilmagan boʻlsa, qoʻshilgan qiymat soligʻi va aksiz soligʻisiz aniqlanadi — bu 304-modda roʻyxatiga bogʻliq boʻlmagan alohida qoida.

1-guruh. Kapital va qoʻshma faoliyat

Bu bandlar kompaniya va uning ishtirokchilari oʻrtasidagi mablagʻlar harakatiga tegishli:

• ustav fondiga (ustav kapitaliga) hissa tarzida olingan mablagʻlar — 1-band;
• aksiyalarni (ulushlarni) joylashtirish narxining ularning nominal qiymatidan oshgan qismi — 2-band;
• ishtirokchilar tarkibidan chiqqanda, ulush kamaytirilganda yoki tugatilayotgan yuridik shaxs mulki taqsimlanganda hissa doirasida olingan mablagʻlar — 3-band;
• oddiy shirkat shartnomasi boʻyicha qoʻshma faoliyat uchun birlashtirilgan mablagʻlar va shirkatchi hissasining qaytarilishi — 4–5-bandlar.

2-guruh. Taʼminot va oldindan toʻlov

Bu guruhga kompaniyada qarama-qarshi majburiyat saqlanib qoladigan tushumlar kiradi. Sotiladigan tovarlar (xizmatlar) uchun oldindan toʻlov (avans) olinganda daromad hisoblanmaydi (6-band) — daromad realizatsiya amalga oshirilganda vujudga keladi. Garov yoki bayana mulk huquqi oʻtgunga qadar daromadga kiritilmaydi (7-band).

Amaliy xulosa: avans olinganda uni foyda soligʻi boʻyicha daromadda aks ettirish shart emas, ammo bu aynan oldindan toʻlov ekanini, koʻrsatilgan xizmat uchun toʻlov emasligini tasdiqlovchi shartnoma va toʻlov hujjatini saqlash kerak. QQS va boshqa soliqlar boʻyicha tartib alohida normalar bilan belgilanadi va bu yerda koʻrib chiqilmaydi.

3-guruh. Qarz, vositachilik va boshqa passiv tushumlar

Kredit yoki qarz shartnomalari boʻyicha mablagʻlar va mulk, shuningdek bunday qarzlarni qoplash hisobiga olingan mablagʻlar daromadga kiritilmaydi (16-band). Qarz boʻyicha foizlar alohida masala: kredit va qarz boʻyicha mukofot 304-modda bilan chiqarilmaydi, balki 297-modda bilan daromadga kiritiladi.

Komissioner yoki vakil komissiya yoki topshiriq shartnomasini bajarish munosabati bilan olgan mulkni (oʻz mukofotidan tashqari) daromadga kiritmaydi (11-band). Moliyaviy ijara (lizing) obyekti qiymatini qoplash qismidagi ijara toʻlovi daromad emas (12-band), moliyaviy ijaradan tashqari mulkiy ijara shartnomasi boʻyicha olingan mulk ham daromad hisoblanmaydi (13-band).

Shuningdek, Oʻzbekiston Respublikasining davlat obligatsiyalari va boshqa davlat qimmatli qogʻozlari boʻyicha daromadlar (19-band) hamda REPO operatsiyalari boʻyicha daromad (23-band, 2025-yilda qoʻshilgan) hisobga olinmaydi.

4-guruh. Maqsadli mablagʻlar, sugʻurta toʻlovlari, sanksiyalar

Grantlar, gumanitar yordam va maqsadli tushumlar Soliq kodeksining 48-moddasi talablari bajarilgan taqdirda daromaddan chiqariladi (9-band). 48-modda grantni Vazirlar Mahkamasi belgilagan tartibda bepul beriladigan mulk sifatida, maqsadli tushumlarni esa notijorat tashkilotlarini saqlash va ularning ustav faoliyatini yuritish uchun tushumlar sifatida belgilaydi. 48-modda shartlari bajarilmasa yoki mablagʻ maqsadsiz ishlatilsa, istisno amal qilmaydi.

Sugʻurta shartnomalari boʻyicha sugʻurta tovoni daromadga kiritilmaydi (10-band). Soliq qonunchiligiga muvofiq hisobdan chiqarilgan penya va jarimalar summasi ham hisobga olinmaydi (20-band).

Ayrim faoliyat turlari uchun alohida bandlar kiritilgan: koʻp kvartirali uylarni boshqaruvchi tashkilotlarning umumiy mulkni boshqarish xizmatlaridan tushumlari (6¹-band), «yashil energiya» sertifikatlarini sotishdan daromadlar (21-band), bankrot deb topilgan qarzdorning mulkni sotishdan olingan, qarzni toʻlashga yoʻnaltirilgan mablagʻlari qismi (22-band).

Nima daromad boʻlib qoladi: odatiy xatolar

Xatolar koʻpincha 297-modda bilan chegarada yuzaga keladi. Daromadga hamon bepul olingan mulk va xizmatlar (299-modda tartibida, 304-moddaning 8-bandidagi holatlardan tashqari), majburiyatni hisobdan chiqarishdan daromad — avval 317-modda boʻyicha chegirilmagan xarajatlarni hisobdan chiqarish bundan mustasno — hamda ilgari chegirilgan xarajat yoki zararlarning qoplanishi (301-modda) kiradi.

Yana uchta keng tarqalgan tuzoq: ijobiy kurs farqi daromadga kiritiladi (320-modda); qarzdor tan olgan yoki kuchga kirgan sud qarori asosida undiriladigan shartnoma majburiyatlarini buzganlik uchun jarima, penya va boshqa sanksiyalar ham daromad; dividendlar va foizlar ham 297-moddada nomi keltirilgan. 304-moddaning 20-bandi faqat soliq qonunchiligiga koʻra hisobdan chiqarilgan penya va jarimalarga tegishli — kontragentlar bilan hisob-kitoblardagi har qanday sanksiyaga emas.

Misol (shartli raqamlar): kompaniya taʼsischidan ustav kapitaliga hissa sifatida 100 mln soʻm va xaridordan 40 mln soʻm oldindan toʻlov oldi. Bu summalar foyda soligʻi boʻyicha daromadga kiritilmaydi. Agar xaridor kechiktirish uchun 5 mln soʻm penyani tan olib toʻlasa, bu summa 297-moddaning uchinchi qismi 17-bandi boʻyicha daromad boʻladi.

Buxgalter nima qilishi kerak

1. Har bir odatiy boʻlmagan tushumni ikki modda bilan solishtiring: avval 297, keyin 304. 2. Shartli bandlar (grantlar, maqsadli tushumlar, garov) uchun tasdiqlovchi hujjatlarni saqlang: shartnoma, qaror, mablagʻdan maqsadli foydalanish dalolatnomasi. 3. Hisobvaraqlar boʻyicha tahlilni daromaddan chiqarilgan summalarni deklaratsiya uchun ajratib olish mumkin boʻladigan qilib yuriting. 4. Hisobot topshirishdan oldin moddaning tahririni qayta tekshiring: roʻyxat soʻnggi yillarda bir necha marta oʻzgargan, unda 2024 va 2025-yillardagi qonunlar bilan kiritilgan bandlar bor.

Tushum boʻyicha shubha boʻlsa — masalan, taʼsischi bilan shartnoma murakkab tuzilgan yoki chet eldan grant olingan boʻlsa — deklaratsiya topshirishdan oldin soliq boʻyicha maslahat olgan maʼqul.