Forvard, svop va valyuta xavfini xedjirlash: kompaniyada foyda soligʻi va QQS

Soliq kodeksi muddatli bitimlarning moliyaviy vositasi deb nimani hisoblaydi

Forvard, svop, opsion va shu kabi shartnomalar Kodeksda «muddatli bitimlarning moliyaviy vositasi» (MBMV) tushunchasi ostida birlashtirilgan. Bu — asos aktivga nisbatan tuzilgan, tomonlarning huquq va majburiyatlari taqsimlangan hamda bajarilish sanasi koʻrsatilgan shartnoma. Asos aktiv sifatida, xususan, xorijiy valyuta, qimmatli qogʻozlar, foiz stavkalari chiqishi mumkin — shuning uchun import qiluvchining valyuta forvardi taʼrifga kiradi.

Bir qayd bor: shartnoma boʻyicha talablar sud himoyasiga ega boʻlmasa, u MBMV hisoblanmaydi, undan koʻrilgan zararlar esa soliqqa tortishda hisobga olinmaydi. Kompaniya uchun amaliy xulosa: bank yoki kontragent bilan shartnoma yuridik jihatdan bajarilishi mumkin boʻlishi kerak, aks holda undagi zarar soliq solinadigan foydani kamaytirmaydi.

MBMV boʻyicha huquq va majburiyatlarning bajarilishi deb asos aktivni yetkazib berish, yakuniy hisob-kitob yoki qarama-qarshi operatsiya tan olinadi. Kodeksga koʻra bitimlar yetkazib beriladigan (asos aktiv yetkaziladi) va hisob-kitob (yetkazib berishsiz, faqat ayirma hisoblanadi) bitimlarga boʻlinadi.

Valyutani yetkazib berish yoki ayirmani hisoblash: bitimni qanday tasniflash

Forvard uyushgan bozordan tashqarida tuzilgan va valyutani yetkazib berishni nazarda tutsa, u faqat yetkazib berish bitim tuzilgandan keyin uchinchi kundan kechiktirmay amalga oshirilgan taqdirdagina MBMV hisoblanishi mumkin. Yetkazib berish boʻlmasa va tomonlar faqat ayirma boʻyicha hisob-kitob qilsa, bunday uyushgan bozordan tashqari bitim faqat MBMV sifatida tasniflanadi.

Yetkazib beriladigan bitimda soliq toʻlovchi oʻzi tanlash huquqiga ega: uni MBMV deb hisoblash yoki bitim predmetini ijrosi kechiktirilgan holda yetkazib berish boʻyicha bitim deb hisoblash. Tanlovga rejim bogʻliq: ikkinchi holatda soliqqa tortish tegishli asos aktiv uchun belgilangan qoidalar boʻyicha, yaʼni oddiy valyuta yoki tovar xaridi sifatida amalga oshiriladi. Bunday tasniflash mezonlarini (xedjirlashdan tashqari) soliq maqsadlari uchun hisob siyosatida mustahkamlash lozim.

• tasniflash mezonlarini birinchi bitim tuzilguncha hisob siyosatida mustahkamlang;
• asosli sababsiz yondashuvni bitimdan bitimga oʻzgartirmang — soliq organi taqqoslaydi;
• har bir forvard boʻyicha shartnoma, bank tasdiqnomalari va ayirma hisob-kitobini saqlang.

Soliq kodeksi boʻyicha xedjirlash: obyekt, maqsad va maʼlumotnoma

Xedjirlash operatsiyasi deb soliq toʻlovchi uchun nohush oqibatlarni toʻliq yoki qisman kamaytirish maqsadida amalga oshiriladigan MBMV bilan operatsiyalar tan olinadi. Bunday oqibatlarga Kodeks, xususan, xorijiy valyutaning milliy valyutaga nisbatan kursi oʻzgarishi sababli majburiyatlarning oshishini kiritadi.

Xedjirlash obyektlari deb mol-mulk, mulkiy huquqlar va operatsiya sanasida bajarilish muddati hali kelmagan majburiyatlar tan olinadi. Importchi uchun bu — toʻlanmagan hisob-faktura yoki shartnoma boʻyicha kelgusi toʻlov. Vositaning asos aktivi xedjirlash obyektidan farq qilishi mumkin, bitta operatsiya uchun esa turli xil bir nechta vositalar tuzilishi mumkin.

Asosiy hujjat — maʼlumotnoma. Xedjirlash bitimi tuzilgan sanada soliq toʻlovchi maʼlumotnoma tuzadi: unda uning prognozlariga koʻra operatsiya narx, kotirovka, kurs yoki boshqa koʻrsatkich oʻzgarishining nohush oqibatlarini kamaytirishi tasdiqlanadi. Bitimlar majmuasi qoʻllanilsa, maʼlumotnoma ulardan birinchisi tuzilgan sanada tuziladi. Usiz bitimni xedjirlashga kiritish qiyin boʻladi.

Foyda soligʻi: natijani qayerda hisobga olish

Xedjirlash uchun qoida oddiy: operatsiya boʻyicha daromadlar va xarajatlar xedjirlash obyekti boʻyicha daromad va xarajatlar hisobga olinadigan soliq bazasida hisobga olinadi. Yaʼni import yetkazib berish toʻlovi boʻyicha forvard natijasi alohida baza emas, yetkazib berishning oʻzi ortidan boradi.

Oddiy (xedjirlanmaydigan) operatsiyalar uchun 328-modda uyushgan bozordan tashqari MBMV boʻyicha alohida baza belgilaydi. Daromad sifatida bitim bajarilganda (tugaganda) olinishi lozim boʻlgan summalar, xarajat sifatida bajarilganda toʻlanishi lozim boʻlgan summalar hamda topshirilgan asos aktivning qiymati hisobga olinadi. Uyushgan bozordan tashqari vositalar boʻyicha baza birja vositalaridan alohida hisoblanadi va barcha asos aktivlar boʻyicha daromad va xarajatlar ayirmasi sifatida aniqlanadi. Uyushgan bozordan tashqari MBMV boʻyicha zararni keyingi davrlarda xuddi shunday bazani kamaytirishga oʻtkazish mumkin — lekin boshqa daromadlarga emas.

Svop-shartnoma maxsus rejimga ajratilmagan: u boʻyicha olingan daromadlar va qilingan xarajatlar MBMV boʻyicha tegishli bazaga kiritiladi. Foiz stavkalariga bogʻliq vositalarda davr oxirida foizlar hisoblanmaydi: daromad yoki xarajat shartnomada nazarda tutilgan toʻlov sanalarida tan olinadi.

Banklar uchun alohida imkoniyat: ular uyushgan bozordan tashqari xorijiy valyuta bilan yetkazib beriladigan bitimlar boʻyicha zararga bazani kamaytirishlari mumkin. Oddiy kompaniyalar bu normadan foydalana olmaydi — xedjirlashni maʼlumotnoma bilan rasmiylashtirishning yana bir sababi.

Bozor narxi: 20 foiz yoʻlagi

Uyushgan bozordan tashqari MBMVning haqiqiy narxi bitim tuzilgan sanadagi vositaning hisob-kitob qiymatidan yuqoriga yoki pastga 20 foizdan ortiq farq qilmasa, bozor narxi deb tan olinadi. Ogʻish koʻproq boʻlsa, daromad va xarajatlar 20 foizga oshirilgan yoki kamaytirilgan hisob-kitob qiymatidan aniqlanadi. Hisob-kitob qiymatini hisoblash tartibini qimmatli qogʻozlar bozorini rivojlantirish vakolatli organi Moliya vazirligi bilan kelishib belgilaydi.

Amalda: forvardni imzolashdan oldin bankdan forvard kursi hisob-kitobini soʻrang va saqlab qoʻying. Kurs hisob-kitob kursidan keskin farq qilsa — qoʻshimcha hisoblash xavfi bor.

QQS: 253-modda va muddatli bitimlar

QQS uchun 253-modda muddatli bitimni tovarlarni yoki xizmatlarni shartnomada koʻrsatilgan narxda belgilangan muddat oʻtgach yetkazib berishni nazarda tutuvchi bitim sifatida aniqlaydi. Uyushgan bozorda aylanmaydigan MBMVni realizatsiya qilishda baza shartnomada koʻrsatilgan asos aktiv qiymati sifatida, lekin realizatsiya sanasidagi bozor narxlaridan hisoblangan qiymatdan past boʻlmagan miqdorda aniqlanadi. Narx soliqsiz, aksiz solinadigan tovarlar uchun esa aksizlarni hisobga olgan holda olinadi.

Bozor qiymati Kodeksning VI boʻlimi boʻyicha, realizatsiya sanasi esa 242-modda boʻyicha aniqlanadi. QQS aniq forvardga qoʻllanishi nima realizatsiya qilinishiga va bitim qanday tasniflanganiga bogʻliq, shuning uchun bunday shartnomalarni imzolashdan oldin tekshirgan maʼqul.

Hisob-kitob misoli (shartli raqamlar)

Misol shartli. Importchi yetkazib beruvchiga 100 000 AQSh dollari qarz, toʻlov uch oydan keyin. U 100 000 dollar sotib olish uchun 12 800 soʻmdan hisob-kitob forvardi tuzadi. Bajarilish sanasida kurs 13 000 soʻm: kompaniya bankdan 200 × 100 000 = 20 000 000 soʻm ayirma oladi. Shu bilan birga hisob-faktura boʻyicha teskari yoʻnalishda kurs farqi paydo boʻladi va forvard natijasi uni xuddi shu bazada qoplaydi — agar xedjirlash maʼlumotnomasi bitim tuzilgan sanada tuzilgan boʻlsa.

Agar bajarilish sanasida kurs 12 600 soʻm boʻlsa, kompaniya bankka 200 × 100 000 = 20 000 000 soʻm toʻlagan boʻlardi. Xedjirlash tasdiqlangan boʻlsa, bu xarajat import shartnomasi boʻyicha xarajatlar hisobga olinadigan bazada hisobga olinadi. Maʼlumotnomasiz xavf shundaki, bitim MBMV bilan oddiy operatsiya sifatida tasniflanadi va zarar alohida bazaga tegishli boʻladi.

Odatiy xatolar

• bitim tuzilgan sanada xedjirlash maʼlumotnomasi yoʻq;
• yetkazib beriladigan bitimlarni tasniflash mezonlari hisob siyosatida mustahkamlanmagan;
• shartnoma sud himoyasiga ega emas — zarar hisobga olinmaydi;
• xedjirlash kurs allaqachon oʻzgargandan keyin rasmiylashtirilgan;
• forvard natijasi buxgalteriyada aks ettirilgan, ammo soliq bazalari boʻyicha taqsimlanmagan.