Foyda soligʻi: daromadni tan olish va realizatsiya vaqti

Asos: foyda, yalpi daromad va hisoblash usuli

Foyda soligʻi boʻyicha soliq solish obyekti — soliq toʻlovchi olgan foyda, yuridik shaxs uchun bu yalpi daromad bilan foyda soligʻi boʻlimida nazarda tutilgan xarajatlar oʻrtasidagi farqdir (SK 295-modda). Yalpi daromad hisobot yoki soliq davri mobaynida Oʻzbekiston ichidagi va tashqarisidagi manbalardan olingan daromadlardan iborat (SK 297-modda), u QQS va aksiz soligʻini hisobga olmagan holda aniqlanadi.

Soliq solish maqsadlarida hisob, Kodeksda boshqacha belgilanmagan boʻlsa, milliy valyutada hisoblash usuli boʻyicha yuritiladi (SK 78-modda). Hisoblash usuli daromadni toʻlov sanasiga emas, u yuzaga kelgan davrga bogʻlashni bildiradi. Soliq hisobini yuritish usullari hisob siyosatida mustahkamlanishi va kalendar yil davomida oʻzgartirilmasligi ham muhim (SK 77-modda), shuning uchun tartibni oldindan tanlash kerak.

Daromadga pul, natura va boshqa shakldagi barcha tushumlar kiradi. Demak, barter, oʻzaro talablarni hisobga olish va qarz evaziga mol-mulk olish ham, hisobvaraqqa pul tushmagan boʻlsa-da, daromad nuqtai nazaridan tekshirilishi kerak.

Daromadni tan olish sanasi qaysi paytga toʻgʻri keladi

Soliq kodeksi barcha operatsiyalar uchun alohida yagona «joʻnatish kuni»ni joriy etmaydi. Daromadni tan olish sanasi, Kodeksda boshqacha nazarda tutilmagan boʻlsa, buxgalteriya hisobi toʻgʻrisidagi qonunchilikka muvofiq belgilanadi (SK 297-modda). Odatdagi MChJ uchun bu shuni anglatadi: buxgalteriya qoidalariga koʻra tushum tan olinadigan paytni olamiz, tovar, ish va xizmatlar uchun shartlar esa BHMS 2-sonda belgilangan.

Shu bilan birga Kodeks soliq daromadini buxgalteriya daromadidan ajratadi. Agar daromadni buxgalteriya qoidalari boʻyicha tan olish Kodeksda belgilangan tartibdan farq qilsa, soliq uchun daromad Kodeks boʻyicha hisobga olinadi (SK 297-modda). Buxgalteriyada faqat aktivlar yoki majburiyatlar qiymati oʻzgargani sababli paydo boʻlgan daromadlar, haqiqatda olinganlaridan tashqari, soliq bazasiga kirmaydi.

Daromad birlamchi va boshqa hujjatlar, jumladan elektron hujjatlar, shuningdek soliq hisobi hujjatlari bilan tasdiqlanadi. Amalda shartnomaning har bir turi boʻyicha tan olish sanasini hisob siyosatida mustahkamlab, hujjatga bogʻlash maqsadga muvofiq: topshirish-qabul qilish dalolatnomasi, yuk xati, hisobvaraq-faktura, bajarilgan ishlar dalolatnomasi.

• Tovarlar uchun — xaridorga topshirilganini tasdiqlovchi hujjat (yuk xati, hisobvaraq-faktura) va shartnoma boʻyicha xavflar oʻtish payti.
• Xizmat va ishlar uchun — imzolangan dalolatnoma yoki natijani qabul qilganlik haqidagi boshqa hujjat; uzoq davom etadigan ishlarda — tugallanganlik darajasi hisob-kitobi.
• Boshqa daromadlar uchun — summaga boʻlgan huquq vujudga kelgan birlamchi hujjat (sud qarori, inventarizatsiya dalolatnomasi, majburiyatni hisobdan chiqarish dalolatnomasi).

Nimalar daromad hisoblanmaydi: avans, qarz, garov

SK 304-moddasi daromad hisoblanmaydigan tushumlarni sanab oʻtadi. Kundalik ishda koʻpincha uch guruh muhim. Birinchisi — sotilayotgan tovarlar (xizmatlar) uchun boshqa shaxslardan oldindan toʻlov (avans) tarzida olingan mablagʻlar: avans tovar topshirilmaguncha yoki xizmat koʻrsatilmaguncha daromad yaratmaydi. Ikkinchisi — kredit va qarz shartnomalari boʻyicha mablagʻ yoki mol-mulk hamda ularni qaytarish. Uchinchisi — majburiyatlar taʼminoti sifatida olingan garov yoki bayana, ularga mulk huquqi oʻtgunga qadar.

Odatdagi xato — «pul hisobvaraqda» deb avansni tushgan kuniyoq daromadga qoʻshish. Teskari xato — joʻnatishdan keyin toʻlov hali kelmagani uchun daromadni koʻrsatmaslik. Ikkala holat ham choraklik bazani buzadi: birinchisida soliq ortiqcha toʻlanadi, ikkinchisida kam hisoblanadi.

• Ustav fondiga badallar, oddiy shirkat shartnomasi boʻyicha tushumlar, sugʻurta tovoni ham SK 304-moddasi roʻyxatida.
• Tushumni daromaddan chiqarishdan oldin uni roʻyxatdan toping: Kodeksda «pul daromad emas» degan umumiy norma yoʻq.

Uzoq muddatli shartnomalar: daromadni tekis tan olish

Texnologik sikl bir soliq davridan uzoq davom etsa va shartnoma shartlarida xizmatlarni bosqichma-bosqich topshirish nazarda tutilmagan boʻlsa, daromad hisob maʼlumotlari asosida tekis tan olish tamoyiliga muvofiq taqsimlanadi (SK 303-modda). Hisobot davri oxirida shartnomaning bajarilishi shartnoma boshlanganidan beri qilingan xarajatlarning uni bajarishga ketadigan jami xarajatlardagi ulushi bilan aniqlanadi. Davr oxiridagi daromad shu ulush bilan shartnoma narxining koʻpaytmasiga teng, shartnoma boʻyicha avval hisobga olingan daromadlar esa ayirib tashlanadi.

Shartli raqamlardagi misol (haqiqiy maʼlumot emas). Shartnoma narxi — 1 000 mln soʻm, xarajatlarning umumiy byudjeti — 800 mln. Birinchi chorak oxirigacha 200 mln xarajat qilingan: ulush 25 %, oʻsib boruvchi yakun bilan daromad — 250 mln. Ikkinchi chorak oxirigacha yana 280 mln, jami 480 mln qilingan: ulush 60 %, oʻsib boruvchi yakun bilan daromad — 600 mln. Ikkinchi chorak daromadi 600 − 250 = 350 mln soʻmni tashkil etadi. Xarajatlar smetasi qayta koʻrib chiqilsa, ulush hisob-kitobini yangilab, taʼsirni qayta koʻrib chiqilgan davrda koʻrsatish kerak.

Osongina chetda qolib ketadigan boshqa daromadlar

Yalpi daromad sotuvdan tushgan tushumdan kengroq. SK 297-moddasida, jumladan, majburiyatni hisobdan chiqarishdan olingan daromad, inventarizatsiyada aniqlangan tovar-moddiy zaxiralar ortigʻining qiymati, ijobiy kurs farqi, bepul olingan mol-mulk va xizmatlar hamda qarzdor tan olgan yoki kuchga kirgan sud hujjati asosida toʻlanishi lozim boʻlgan jarima va penyalar nomlangan. Ularni har chorak yopilganda tekshirish kerak, chunki birlamchi hujjatni koʻpincha buxgalteriya emas, yuristlar yoki ombor rasmiylashtiradi.

Ikki marta hisoblashdan saqlovchi qoida: agar bir xil daromad bir nechta moddalarga tegishli boʻlsa, yalpi daromadga u faqat bir marta kiritiladi. Bu bir operatsiya ham tushum, ham «boshqa daromad» sifatida uchraydigan maʼlumotlarni solishtirishda muhim.

Avval tan olingan daromadni tuzatish

Tuzatish — hisobot davri daromadini (xarajatini) ilgari tan olingan summa doirasida koʻpaytirish yoki kamaytirish. Kodeks holatlarni nomlaydi: tovarlarni toʻliq yoki qisman qaytarish, bitim shartlarining oʻzgarishi, narxning oʻzgarishi yoki xaridor chegirmadan foydalanishi, bajarilgan xizmatlardan voz kechish (SK 332-modda).

Muddatlar asosga bogʻliq: kafolat muddati belgilangan tovar va xizmatlar boʻyicha — kafolat muddati doirasida, boshqa hollarda — bir yillik muddat doirasida. Tuzatish holatni tasdiqlovchi hujjatlar asosida va holat yuz bergan soliq davrida amalga oshiriladi — dastlabki sotuv davrida «orqaga sanada» emas.

Harakatlar tartibi va hisobot muddatlari

Soliq davri — kalendar yil, hisobot davri — chorak (SK 338-modda). Soliq bazasi soliq davri boshidan oʻsib boruvchi yakun bilan aniqlanadi (SK 296-modda). Hisobot davri yakunlari boʻyicha hisobot hisobot davridan keyingi oyning yigirmanchi kunidan kechiktirmay, soliq davri yakunlari boʻyicha esa keyingi yilning 1 martidan kechiktirmay topshiriladi (SK 339-modda); ayrim toifadagi soliq toʻlovchilar uchun modda alohida qoidalar belgilaydi.

• Hisob siyosatida daromadni tan olish sanasini shartnomalarning har bir turi boʻyicha mustahkamlang.
• Avans, qarz va garovlar reyestrini tushumdan alohida yuriting.
• Uzoq muddatli shartnomalar boʻyicha xarajatlar ulushi hisob-kitobi va tasdiqlangan sanali smetani saqlang.
• Har chorakda soliq hisobi registrlarini buxgalteriya maʼlumotlari bilan solishtiring va farqlarni alohida tahlil qiling.
• Tuzatishlarni hujjatlar bilan rasmiylashtiring: qaytarish, qoʻshimcha kelishuv, chegirma dalolatnomasi.