Norezident doimiy muassasasining foyda soligʻi: daromad, chegirmalar va hisobot

Soliqni kim hisoblaydi va toʻlaydi

Soliqni norezidentning oʻzi hisoblaydi va toʻlaydi. Soliq kodeksining 347-moddasiga koʻra, hisoblash va toʻlash norezident tomonidan mustaqil ravishda, Kodeksning 43–47-boblarida belgilangan tartibda, 49-bob xususiyatlarini hisobga olgan holda amalga oshiriladi. Qoidalar Oʻzbekiston yuridik shaxslariniki bilan bir xil: soliq davri — kalendar yil, hisobot davri — chorak (338-modda).

Amalda norezidentning majburiyatlarini DMning oʻziga yuklash mumkin — u holda DM soliq toʻlovchining barcha huquqlariga ega boʻladi (347-modda). Norezidentning mamlakatda DM hosil qiluvchi bir nechta muassasasi boʻlsa, baza va soliq har bir muassasa boʻyicha alohida hisoblanadi — ularni bitta bazaga birlashtirib boʻlmaydi.

DM daromadiga nimalar kiradi

DMning yalpi daromadi uning faoliyati bilan bogʻliq boʻlgan va Oʻzbekistonda faoliyat boshlangan sanadan boshlab olingan daromadlardan iborat. 347-modda beshta guruhni nomlaydi:

• norezidentning Oʻzbekiston hududida DM orqali faoliyat yuritishdan olgan daromadlari;
• DM mol-mulkiga egalik qilish, undan foydalanish va uni tasarruf etishdan olingan daromadlar;
• norezidentning, shu jumladan boshqa davlatlardagi boʻlinmalarining, Oʻzbekistonda aynan oʻxshash yoki bir turdagi faoliyatdan olgan daromadlari;
• Oʻzbekistondagi manbalardan olingan va DMga taalluqli boshqa daromadlar;
• shu DM faoliyati bilan bogʻliq xorijdagi manbalardan olingan daromadlar.

Guruh ichidagi operatsiyalar va alohida holatlar

Loyiha qisman Oʻzbekistonda, qisman xorijda bajarilsa yoki DM mahsulotini xorijdagi boʻlinma sotsa, DMning daromadi deb u alohida va mustaqil shaxs sifatida, norezidentdan mustaqil ravishda faoliyat yuritganda olishi mumkin boʻlgan daromad hisoblanadi. Amalda natijani bosh ofisga nol yoki past narxda topshirish bazani kamaytirmaydi.

Agar DM uchinchi shaxslar manfaatida tayyorgarlik yoki yordamchi faoliyatdan vujudga kelgan va buning uchun haq nazarda tutilmagan boʻlsa, baza DMning shu faoliyat bilan bogʻliq xarajatlari summasining 20 foizi miqdorida belgilanadi. DMning bosh ofis yoki boshqa boʻlinmalar oldidagi majburiyatlari boʻyicha kurs farqlari DMning daromad va xarajatlariga kiritilmaydi.

Qaysi xarajatlarni chegirish mumkin

DM orqali soliqqa tortiladigan daromad olish bilan bevosita bogʻliq xarajatlar, ular Oʻzbekistonda yoki xorijda qilinganidan qatʼiy nazar, chegiriladi (348-modda); Kodeks boʻyicha chegirilmaydigan xarajatlar bundan mustasno. Xarajatning DM faoliyatiga aloqasini hujjatlar bilan tasdiqlash tekshiruvdagi asosiy masala hisoblanadi.

348-modda DMning oʻz norezidentiga (bosh ofisiga) toʻlovlarini chegirishni alohida taqiqlaydi:

• norezident mulkidan yoki intellektual mulkidan foydalanish uchun royalti, mukofotlar va boshqa toʻlovlar;
• norezidentning oʻz DMga koʻrsatgan xizmatlari uchun xarajatlar;
• norezident DMga bergan qarzlar boʻyicha haqlar;
• DM orqali daromad olish bilan bogʻliq boʻlmagan xarajatlar.

Bosh ofisning boshqaruv xarajatlari

Norezidentning boshqaruv va ummaʼmuriy xarajatlarini DMga faqat Oʻzbekistonning tegishli xalqaro shartnomasi buni ruxsat etsa, oʻtkazish mumkin (348-modda). U holda norezident usullardan birini tanlaydi: xarajatlarni proporsional taqsimlash yoki bevosita (toʻgʻridan-toʻgʻri) chegirmaga oʻtkazish. Hisobot davrida faqat bitta usul qoʻllanadi va u soliq hisobotiga ilovada koʻrsatiladi. Oʻtkazish tartibini Vazirlar Mahkamasi belgilaydi.

Amalda nima qilish kerak: birinchi hisobotdan oldin bosh ofis rezidentligi davlati bilan tuzilgan shartnomani oʻqib chiqish, usulni tanlash, taqsimlash hisob-kitobi va tasdiqlovchi hujjatlarni tayyorlash.

Stavka, sof foyda va hisoblash namunasi

Soliq 337-moddadagi foyda soligʻi stavkasi boʻyicha hisoblanadi: maxsus bandlarda nomlanmagan soliq toʻlovchilar uchun u 15 foiz, banklar uchun — 20 foiz. Baza sof foyda: yalpi daromad bilan DM xarajatlari oʻrtasidagi farq, oldingi davrlarda aynan shu DM doirasida olingan va ilgari hisobga olinmagan zararlar summasiga kamaytirilgan holda (347-modda).

49-bobning muhim xususiyati: soliq toʻlangandan keyin norezident ixtiyorida qolgan sof foyda dividendga tenglashtiriladi va dividendlar uchun stavka boʻyicha soliqqa tortiladi — 353-moddaga koʻra bu 10 foiz. Norezident xalqaro shartnomadagi kamaytirilgan stavkani 357-modda tartibida qoʻllashi mumkin; shartnomada bir nechta kamaytirilgan stavka boʻlsa, ulardan eng pasti qoʻllanadi.

Shartli raqamlardagi namuna (real holat emas). DMning yillik daromadi — 2 000 mln soʻm, chegiriladigan xarajatlar — 1 500 mln, oldingi yillar zarari yoʻq. Sof foyda — 500 mln. 15 foiz stavkadagi soliq — 75 mln. 425 mln qoladi; 10 foiz stavka amal qilsa, «shartli dividend»dan soliq 42,5 mln boʻladi, shartnomada stavka pastroq boʻlsa — kamroq.

Hisobot va muddatlar

Hisobot DMning soliq hisobi joyidagi soliq organiga 339-moddada belgilangan muddatlarda topshiriladi: hisobot davri uchun — chorakdan keyingi oyning yigirmanchi kunidan kechiktirmay; yil uchun — keyingi yilning 1 martidan kechiktirmay. Bundan tashqari yillik hisobot muddatida Oʻzbekistondagi faoliyat toʻgʻrisida erkin shakldagi hisobot ham topshiriladi (349-modda).

Sof foydadan hisoblangan soliq hisobot topshirish muddatidan kechiktirmay toʻlanadi. Oylik avans toʻlovlari DMga umumiy asoslarda, 340-modda boʻyicha qoʻllanadi: ularni oldingi yil yalpi daromadi yigirma milliard soʻmdan oshgan soliq toʻlovchilar toʻlaydi (har oyning 23-kunidan kechiktirmay).

Agar DM faoliyati soliq davri tugashidan oldin toʻxtatilsa, soliq hisoboti va faoliyat toʻgʻrisidagi hisobot toʻxtatilgandan keyin bir oydan kechiktirmay topshiriladi, soliq esa faoliyat tugatilgunga qadar toʻlanadi.

Hisobga olinishdan oldingi daromadlar va tipik xatolar

DM belgilariga ega faoliyatdan hisobga turishdan oldin olingan daromadlar 50-bob qoidalari boʻyicha soliq agenti tomonidan soliqqa tortiladi. Ushlab qolingan soliq norezident DM sifatida hisobga qoʻyilgandan keyin majburiyatlariga hisobga olinadi — ushlab qolish haqidagi hujjatlar boʻlsa (350-modda). Xorijdagi daromadlardan toʻlangan chet el soligʻini 342-modda boʻyicha xalqaro shartnoma va toʻlov hujjati mavjud boʻlganda hisobga olish mumkin.

Tipik xatolar: bosh ofis royaltisi va xizmatlarini 348-modda qoidasiga zid ravishda chegirish; kurs farqlarini DM xarajatlariga kiritish; bir nechta DMni bitta bazaga birlashtirish; faoliyat toʻgʻrisidagi hisobotni unutish; agent tomonidan soliq ushlanganligi hujjatlari boʻlmagani sababli hisobga olishning ishlamay qolishi.