Eksport hisobi: valyutadagi tushum, hujjatlar va nol stavkani tasdiqlash

Nima eksport hisoblanadi va qaysi stavka qoʻllanadi

Asosiy qoida Soliq kodeksining 260-moddasida mustahkamlangan: Oʻzbekiston Respublikasi hududidan eksport bojxona tartib-taomilida olib chiqilgan tovarlar realizatsiya qilinganda soliq nol darajali stavka boʻyicha solinadi. Nol stavka ayrim tenglashtirilgan operatsiyalarga ham qoʻllanadi — masalan, qayta ishlangandan keyin olib chiqilgan tovarlarga, xalqaro tashishlar bilan bevosita bogʻliq xizmatlarga. Hisob uchun muhimi: nol stavka huquqini tasdiqlash kerak, hujjatlar soliq hisoboti bilan birga taqdim etiladi.

Shu sababli eksport ishini «tekshiruv oldidan» emas, yuklab joʻnatilgan paytdayoq shakllantirish kerak: hisobot davri tugaguncha barcha hujjatlar bitta jildda boʻlishi lozim.

1-qadam. Tushum sanasini aniqlang

Soliq maqsadlarida eksport boʻyicha aylanma sanasini Soliq kodeksining 242-moddasi belgilaydi. Tovar eksport tartib-taomilida olib chiqilsa, realizatsiya sanasi — bojxona chegarasi haqiqatda kesib oʻtilgan sana. Davriy yoki vaqtinchalik bojxona deklaratsiyasida esa — bojxona deklaratsiyalash oʻtkazgan bojxona organining belgilari bilan yuk bojxona deklaratsiyasi roʻyxatdan oʻtgan sana.

Buxgalteriya hisobi uchun tushum 2-sonli BHMS shartlariga koʻra tan olinadi: tovarga egalik qilishning xatar va afzalliklarining katta qismi xaridorga oʻtganda, tashkilot sotilgan tovarni boshqarish va nazorat qilishni toʻxtatganda, tushum summasini ishonchli baholash mumkin boʻlganda va iqtisodiy naf olinishi ehtimoli mavjud boʻlganda. Kontraktdagi yetkazib berish shartlari (Incoterms) xatarlar xaridorga qaysi paytda oʻtishiga bevosita taʼsir qiladi — ularni chegarani kesib oʻtish sanasi bilan solishtiring va farqlarni hisob siyosatida qayd eting.

2-qadam. Valyutadagi tushumni soʻmga qayta hisoblang

Chet el valyutasidagi tushum boʻlganda QQS boʻyicha soliq bazasi Markaziy bankning 242-modda bilan belgilangan realizatsiya aylanmasi sanasidagi kursi boʻyicha aniqlanadi (umumiy qoida — Soliq kodeksining 247-moddasi). Yaʼni eksportda kontrakt imzolangan kundagi yoki toʻlov tushgan kundagi emas, chegara kesib oʻtilgan kundagi kurs olinadi.

Agar hisobotni MHXS boʻyicha yuritsangiz, xuddi shu tamoyil amal qiladi: IAS 21 boʻyicha chet el valyutasidagi operatsiya dastlabki tan olinganda operatsiya sanasidagi almashuv kursi boʻyicha hisobga olinadi. Hisobot davri oxirida monetar moddalar, masalan, xaridorning valyutadagi debitorlik qarzi, hisobot sanasidagi kurs boʻyicha qayta hisoblanadi.

3-qadam. Eksport hujjatlari toʻplamini yigʻing

Soliq kodeksining 261-moddasida tovarlar eksportini tasdiqlovchi uchta asosiy hujjat koʻrsatilgan. Ularni har bir yetkazib berish boʻyicha bitta ishda saqlang. Alohida eʼtibor bering: bojxona organlari chegarani kesib oʻtish haqidagi maʼlumotlarni soliq organlariga real vaqt rejimida elektron shaklda uzatadi va bu maʼlumotlar eksportni tasdiqlash uchun asos hisoblanadi. Lekin bu oʻzingizning hujjatlar toʻplamingizni bekor qilmaydi: hujjatlaringizdagi maʼlumotlarni soliq organi koʻrayotgan maʼlumotlar bilan solishtiring.

• kontrakt (belgilangan tartibda tasdiqlangan nusxasi);
• tovarlarni Oʻzbekiston bojxona hududidan olib chiqish uchun asos boʻlgan yuk bojxona deklaratsiyasi;
• oʻtkazish punktidagi bojxona organining belgisi bilan tovar yuk hujjatlari, transport vositalarining tovar bilan chegarani kesib oʻtganini tasdiqlovchi;
• komissioner yoki vakil orqali sotilganda — qoʻshimcha ravishda komissiya yoki topshiriq shartnomasi (nusxasi);
• faoliyat turingiz uchun Vazirlar Mahkamasi tasdiqlaydigan roʻyxat talab qilsa, boshqa hujjatlar.

Misol: tushum va kurs farqi

Misol shartli raqamlarda berilgan — haqiqiy kompaniya maʼlumoti emas va kurslar boʻyicha tavsiya ham emas. Kompaniya 10 000 AQSH dollarlik kontrakt boʻyicha tovar joʻnatdi. Chegara kesib oʻtilgan sanada Markaziy bank kursi shartli ravishda 1 dollar uchun 12 700 soʻm, demak hisob uchun tushum — 127 000 000 soʻm. 40 kundan keyin xaridor toʻladi, pul tushgan sanadagi shartli kurs 12 800 soʻm, kompaniya 128 000 000 soʻm ekvivalentini oldi.

1 000 000 soʻmlik farq — realizatsiyadan qoʻshimcha tushum emas, balki musbat kurs farqi. QQS boʻyicha soliq bazasi 127 000 000 soʻm (nol stavka boʻyicha) boʻlib qoladi. Shartnomada toʻlov valyutadagi summaga ekvivalent soʻm summasida nazarda tutilgan holat uchun Soliq kodeksi aniq aytadi: bunday farq soliq bazasini aniqlashda hisobga olinmaydi, sotuvchining daromadlari yoki xarajatlari tarkibida hisobga olinadi. Agar hisobot davri oxirida toʻlov hali kelmagan boʻlsa, valyutadagi debitorlik qarzi hisobot sanasida qayta hisoblanadi va kurs farqi shu paytdayoq aks ettiriladi.

Valyuta tushumi tushishini nazorat qilish

“Valyutani tartibga solish toʻgʻrisida”gi Qonun rezidentni tashqi savdo operatsiyalari boʻyicha aktivlarni repatriatsiya qilishni taʼminlashga majbur qiladi. Repatriatsiya muddati norezident majburiyati vujudga kelgan sanadan boshlab 180 kunga oshirib yuborilsa, operatsiya kapital harakati operatsiyasi sifatida tasniflanadi. Kechikish uchun jarimalar nazarda tutilgan: masalan, toʻlov yoki norezidentga eksport sanasidan boshlab uch yuz oltmish kungacha kechikkanda repatriatsiya qilinmagan aktivlar summasining 5 foizi, kechikish uzoqroq boʻlsa — qoʻshimcha foizlar.

Shuning uchun buxgalterga eksport kontraktlari reestrini yuritish foydali: joʻnatish sanasi, summa, toʻlov muddati va haqiqiy tushumlar. Kechikish boʻlsa, rahbar va yurist oldindan xabardor qilinishi kerak. Jarimadan ozod qilish shartlari va monitoring tartibini qonunning amaldagi tahriri boʻyicha aniqlashtiring.

Eksport hisobidagi tipik xatolar

• tushum sanasi sifatida chegarani kesib oʻtish sanasi emas, kontrakt yoki toʻlov sanasi olinadi;
• tushum toʻlov kuni kursi boʻyicha qayta hisoblanib, soliq bazasi buziladi;
• kurs farqi realizatsiyadan tushum tarkibiga kiritiladi;
• eksport hujjatlari keyinroq yigʻiladi va ishda bojxona belgisi yoki komissiya shartnomasi yetishmaydi;
• deklaratsiyadagi, invoysdagi va buxgalteriya registridagi summalar solishtirilmaydi;
• repatriatsiya muddati kuzatilmaydi, kechikish haqida talabnomadan bilib olinadi.