Bepul olingan mulk: baholash, hisob va foyda soligʻi

Bepul olish deganda nima tushuniladi

Fuqarolik kodeksi hadyani quyidagicha belgilaydi: bir taraf (hadya qiluvchi) boshqa tarafga (hadya qabul qiluvchiga) narsani mulk qilib bepul topshiradi yoki topshirish majburiyatini oladi. Muhim izoh: qarshi topshirish yoki qarshi majburiyat mavjud boʻlsa, shartnoma hadya deb topilmaydi. Agar mulkni olib, evaziga nimadir bergan yoki vaʼda qilgan boʻlsangiz, bu boshqa bitim — masalan, ayirboshlash yoki hisob-kitob bilan oldi-sotdi, hisobi ham boshqacha boʻladi.

Amalda bepul kelib tushish turlicha boʻlishi mumkin: boshqa tashkilot yoki taʼsischidan sovgʻa, bepul koʻrsatilgan xizmat, egasining qaroriga koʻra toʻlovsiz berilgan mulk. Foyda soligʻi uchun shakl ahamiyatga ega emas — bepullik faktining oʻzi muhim.

Hadya shartnomasini qanday rasmiylashtirish kerak

Tashkilotlar uchun ogʻzaki shakl yaramaydi. Koʻchmas mulk boʻlmagan mulkni hadya qilish shartnomasi oddiy yozma shaklda tuzilishi kerak, xususan hadya qiluvchi yuridik shaxs boʻlsa. Koʻchmas mulk uchun talab qattiqroq: shartnoma notarial tasdiqlanishi va davlat roʻyxatidan oʻtkazilishi shart.

Hadya qabul qiluvchi haqiqiy topshirishgacha fikridan qaytishi mumkin: u istalgan vaqtda hadyani oʻziga topshirilgunga qadar rad etishga haqli. Qabul-topshirish dalolatnomalari imzolangach, rad etish qiyinlashadi, shuning uchun mulkning holati va hujjatlarini oldindan tekshiring. Oluvchining minimal hujjatlar toʻplami:

• hadya shartnomasi (yoki mulk topshirilishiga asos boʻlgan boshqa hujjat) va mulkning tavsifi;
• qabul-topshirish dalolatnomasi yoki tovar-transport yuk xati;
• olingan sanadagi bozor qiymatini tasdiqlovchi hujjatlar;
• mulkni qabul qilish haqida rahbariyat qarori va asosiy vosita boʻlsa, foydalanishga topshirish buyrugʻi;
• hadya qiluvchi taqdim etgan boʻlsa, elektron hisobvaraq-faktura.

Oluvchining daromadi va bozor qiymati

Soliq kodeksi aniq koʻrsatadi: soliq toʻlovchi bepul olgan mulk va (yoki) xizmatlar, agar kodeksda boshqacha qoida nazarda tutilmagan boʻlsa, soliq toʻlovchining daromadi deb eʼtirof etiladi. Bu daromad turi yalpi daromad tarkibi roʻyxatida ham alohida nomlangan. Daromad miqdori hadya shartnomasidagi narxdan (u yerda nol turishi mumkin) emas, mulk yoki xizmatning bozor qiymatidan kelib chiqib aniqlanadi.

Bozor qiymati hujjat bilan tasdiqlanishi kerak. Kodeksda tasdiqlovchi hujjatlarga misollar keltirilgan: yuklab joʻnatish, yetkazib berish yoki topshirishga doir hujjatlar, yetkazib beruvchilarning narxga doir maʼlumotlari (prays-varaqlar), ommaviy axborot vositalaridan olingan maʼlumotlar, birja xabarlari va davlat statistika organlarining maʼlumotlari. Amaliy maslahat: dalolatnomaga olingan sanadagi oʻxshash mulk uchun yetkazib beruvchi prays-varagʻini ilova qiling va sanali skrinshotni saqlang. Uskuna va texnika uchun ikki-uchta taklif yigʻgan maʼqul.

Foizsiz qarzlar va qaytarish sharti bilan moliyaviy yordam uchun alohida qoida amal qiladi: qarz qarz beruvchiga foizli daromad toʻlash majburiyatisiz olingan boʻlsa, qarz oluvchining daromadi qarz olingan sanadagi Markaziy bank qayta moliyalash stavkasidan kelib chiqib aniqlanadi. Bu odatiy maʼnodagi bepul mulk emas, ammo shu tahlil paytida bunday shartnomalar shartlarini ham tekshirib koʻrish kerak.

Bepul olish soliqqa tortilmaydigan hollar

Istisnolar soliq solishda hisobga olinmaydigan daromadlar haqidagi moddada mustahkamlangan. Ular orasida: Prezident yoki Vazirlar Mahkamasi qaroriga asosan, shuningdek Oʻzbekiston xalqaro shartnomalariga muvofiq bepul olingan mulk va xizmatlar hamda olingan grantlar, gumanitar yordam va maqsadli tushumlar — Soliq kodeksining 48-moddasida nazarda tutilgan talablar bajarilgan taqdirda.

Imtiyozga umid qilsangiz, asos hujjatni saqlang: qaror nusxasi, xalqaro shartnoma matni yoki grant kelishuvi va maqsadli foydalanish haqida hisobotlar. Ular boʻlmasa, soliq organi tushumni umumiy qoida boʻyicha oddiy bepul daromad deb hisoblashga haqli.

QQS va elektron hisobvaraq-faktura

Hadya qiluvchi tomondan tovarni bepul topshirish — realizatsiya aylanmasi, bunday topshirish iqtisodiy jihatdan asoslangan hollar bundan mustasno. Masalan, daromad olishga qaratilgan faoliyat maqsadida amalga oshirilgan topshirish asoslangan hisoblanadi. Bepul topshirishda soliq bazasi, 239-moddada koʻrsatilgan istisnolar amal qilmasa, tovarlar (xizmatlar)ning bozor qiymatidan kelib chiqib aniqlanadi.

Topshirish realizatsiya deb topilsa, hadya qiluvchi hisobvaraq-faktura berishi shart: yuridik shaxslar, yakka tartibdagi tadbirkorlar va oʻzini oʻzi band qilgan shaxslar realizatsiya chogʻida xaridorlarga hisobvaraq-faktura beradi, u odatda elektron hisobvaraq-fakturalar axborot tizimida elektron shaklda rasmiylashtiriladi. Oluvchi uchun bu shuni anglatadi: hadya qiluvchidan elektron hisobvaraq-faktura yoki topshirish nima uchun realizatsiya emasligi haqida yozma tushuntirish soʻrang va javobni hujjatlar toʻplamiga ilova qiling.

Oluvchi uchun asosiy masala — QQS boʻyicha hisobga olish. Tovarlar (xizmatlar)ni bepul olishda soliq summalari hisobga olinmaydi, oluvchi ular boʻyicha soliqni oʻzi toʻlagan hollar bundan mustasno. Shuning uchun hadya qiluvchining elektron hisobvaraq-fakturasida QQS koʻrsatilgan boʻlsa ham, oluvchi soliqni oʻzi toʻlamagan boʻlsa, uni hisobga qoʻya olmaydi. Soliq oluvchi tomonidan toʻlangan boʻlsa, toʻlov hujjatini saqlang.

Boshlangʻich qiymat va buxgalteriya yozuvlari

Asosiy vositalar uchun 5-son BHMS belgilaydi: hadya shartnomasi boʻyicha bepul olingan asosiy vositalarning boshlangʻich qiymati sifatida ularning buxgalteriya hisobiga qabul qilingan sanadagi haqqoniy qiymati, xarid qilish bilan bogʻliq xarajatlarni hisobga olgan holda tan olinadi. Soliq mantigʻi ham shunday: soliq toʻlovchi bepul olgan amortizatsiyalanadigan aktivning boshlangʻich qiymati 299-modda qoidalari boʻyicha shu aktivning bozor qiymati sifatida aniqlanadi.

Shartli misol (raqamlar tushuntirish uchun toʻqilgan). Tashkilot sovgʻa sifatida dastgoh oldi, tasdiqlangan prays-varaqlar boʻyicha uning bozor qiymati 120 000 000 soʻm, yetkazib berish uchun esa 3 000 000 soʻm toʻladi. Foyda soligʻi uchun bepul olishdan daromad — 120 000 000 soʻm; amortizatsiya bozor qiymatidan hisoblanadi, yetkazib berish qiymati esa umumiy qoidalar boʻyicha hisobga olinadi. Buxgalteriya hisobida obyekt haqqoniy qiymat va xarid bilan bogʻliq xarajatlar boʻyicha qabul qilinadi. Haqqoniy qiymat va shartnomadagi qiymat farq qilsa, farqni hujjatlarda tushuntirish kerak, buxgalterning “xotirasida” qoldirmaslik lozim.

Oluvchilarning odatiy xatolari

Tekshiruvlarda koʻpincha bir xil kamchiliklar topiladi. Ularni tuzatilgan deklaratsiya bilan emas, oldindan oldini olgan oson:

• mulk balansga nol qiymatda qabul qilingan, daromad deklaratsiyada aks ettirilmagan;
• bozor qiymati “boshdan” olingan va hech narsa bilan tasdiqlanmagan;
• hadya qiluvchining QQS hisobga olingan, vaholanki oluvchi soliqni oʻzi toʻlamagan;
• hadya shartnomasi ogʻzaki yoki koʻchmas mulk va transport uchun zarur notarial tasdiqlashsiz tuzilgan;
• hadya evaziga “qarshi” xizmatlar qabul qilingan, bitim ayirboshlash yoki pulli bitimga qayta tasniflanmagan;
• hadya qiluvchidan elektron hisobvaraq-faktura olinmagan va sababi qayd etilmagan.