Buxgalteriya xatolarini tuzatish: joriy yil va oʻtgan davrlar

Qonun tuzatishlar haqida nima deydi

Asosiy asos — 2016-yil 13-apreldagi ZRU-404-son «Buxgalteriya hisobi toʻgʻrisida»gi Qonun. 14-moddaga koʻra, birlamchi hisob hujjatlariga xoʻjalik operatsiyasi ishtirokchilari tasdiqlamagan tuzatishlar kiritish mumkin emas, bank va kassa pul hujjatlarida esa tuzatish va oʻchirib yozishlarga umuman yoʻl qoʻyilmaydi. Hujjatlarning oʻz vaqtida, toʻgʻri va ishonchli boʻlishi uchun ularni tuzgan va imzolagan shaxslar javob beradi.

Buxgalteriya hisobi registrlari (15-modda) uchun ham xuddi shu qoida amal qiladi: tasdiqlanmagan tuzatishlar kiritib boʻlmaydi. Amalda bu shuni bildiradi: hisobda oʻchirgich ham, «orqa sana bilan tuzatish» ham yoʻq. Har qanday oʻzgarish asos hujjati bilan alohida yozuv orqali rasmiylashtirilishi kerak, shunda registrda nima boʻlgani, nima oʻzgargani va buni kim tasdiqlagani koʻrinib turadi.

Oʻtgan davrlardagi muhim xatolarni tan olish va ochib berish qoidalari 2024-yil 6-avgustda Adliya vazirligida 3544-son bilan roʻyxatdan oʻtgan 1-son BHMS «Moliyaviy hisobotni taqdim etish va hisob siyosati»da bayon etilgan. Rasmiy matn lex.uz saytida oʻzbek tilida eʼlon qilingan, shu sababli quyidagi bandlarga havolalar ana shu matn boʻyicha berilgan.

Joriy davr xatosi: yozuvning uch usuli

Agar xato u yoʻl qoʻyilgan hisobot davrining oʻzida topilsa va hisobot hali topshirilmagan boʻlsa, hisob yozuvini tuzatishning oʻzi yetarli. Usullarning nomlari — amaliyotda shakllangan atamalar, bunday roʻyxat meʼyorda yoʻq; muhimi, tanlangan usul hisob siyosatida mustahkamlanishi va yagona tarzda qoʻllanishi.

• Qoʻshimcha provodka — operatsiya korrespondensiya boʻyicha toʻgʻri, ammo kichik summaga aks ettirilgan boʻlsa: yetishmayotgan farq qoʻshiladi.
• Qizil storno — summa yoki korrespondensiya notoʻgʻri koʻrsatilgan boʻlsa: xato yozuv minus (qizil) belgisi bilan takrorlanadi, soʻng toʻgʻri yozuv beriladi. Hisoblar aylanmasi xato summasiga kamayadi.
• Toʻliq storno — operatsiyani butunlay bekor qilib, qaytadan oʻtkazish kerak boʻlsa; odatda xato provodka bir nechta hisobga taʼsir qilganda qoʻllanadi.

Misol: shartli raqamlarda storno

Misol shartli, summalar koʻrgazmalilik uchun tanlangan. Buxgalter taʼminotchidan olingan materiallarni 1 200 000 shartli birlik miqdorida zaxira sifatida emas, davr xarajati sifatida aks ettirdi. Xato shu yilning keyingi oyida topildi, yillik hisobot hali topshirilmagan.

Tuzatish ikki bosqichda amalga oshiriladi: avval qizil storno bilan 1 200 000 summadagi «davr xarajatlari — taʼminotchi bilan hisob-kitoblar» yozuvi bekor qilinadi, soʻng xuddi shu summaga «zaxiralar — taʼminotchi bilan hisob-kitoblar» yozuvi beriladi. Taʼminotchi bilan hisob-kitoblar oʻzgarmaydi, faqat aktivlar va xarajatlar tarkibi oʻzgaradi. Asos sifatida manba hujjat, notoʻgʻri va toʻgʻri yozuvlar hamda bosh buxgalter imzosi koʻrsatilgan buxgalteriya maʼlumotnomasi-hisob-kitobi xizmat qiladi.

Oʻtgan davr xatosi: muhimmi yoki yoʻqmi

Oʻtgan davr uchun hisobot topshirib boʻlingach xato aniqlansa, uni joriy oyda qizil storno bilan ochib bermasdan «yashirib» boʻlmaydi. Birinchi savol — xato muhimmi? 1-son BHMSning 114-bandiga koʻra, muhim xatolar — joriy hisobot davrida aniqlangan va oʻtgan davrlardagi moliyaviy hisobotlarni ishonchli deb hisoblab boʻlmaydigan xatolardir.

115-bandga muvofiq, oʻtgan davrlar hisobotini tayyorlashda yoʻl qoʻyilgan xatolarga kiritilgan tuzatish miqdori hisobot davridagi sof foyda yoki zararga qoʻshiladi. Muhim xatolar uchun 116-band tuzatishni yil boshidagi taqsimlanmagan foyda saldosini oʻzgartirish orqali aks ettirishni nazarda tutadi. Qaysi variantni qoʻllash kerakligini buxgalter standart matni asosida hal qiladi; muhimlik mezoni va chegarasini hisob siyosatida belgilab, ish yozuvida asoslab qoʻygan maʼqul.

Tuzatishni hisobotda qanday koʻrsatish kerak

Muhim xatolar uchun 1-son BHMSning 117-bandi axborotni ochib berishni talab qiladi: xatoning mohiyati hamda joriy davr va qiyosiy maʼlumotlar keltirilgan har bir davr boʻyicha tuzatishlar miqdori. Bu moliyaviy hisobotga izohlarda bajariladi. Oldingi yillarga oid qiyosiy maʼlumotlar tuzatilgan holda keltiriladi (118-band).

Amaliy tartib quyidagicha: xatoni va uning foyda, balans hamda soliqlarga taʼsiri hisob-kitobini qayd etish; qarorni rahbarga tasdiqlatish; asos hujjati bilan tuzatish yozuvlarini oʻtkazish; izohlarda ochib berishni tayyorlash; natijani registrlar va soliq hisoboti bilan solishtirish.

Soliq hisoboti bilan bogʻliqlik

Hisobdagi xato koʻpincha deklaratsiyadagi xatoni ham keltirib chiqaradi. Soliq kodeksining 83-moddasiga koʻra, oʻzi taqdim etgan hisobotda hisoblangan soliq summasining kamayishiga (oʻzgarishiga) olib kelgan notoʻgʻri yoki toʻliq boʻlmagan maʼlumotlar va (yoki) xatolarni aniqlagan soliq toʻlovchi bu hisobotga zarur tuzatishlar kiritib, soliq organiga aniqlashtirilgan soliq hisobotini taqdim etishi shart.

Soliq kamaymagan boʻlsa, hisobotni tuzatish soliq toʻlovchining huquqi, muddatdan keyin taqdim etilgan aniqlashtirilgan hisobot esa muddat buzilgan holda taqdim etilgan hisoblanmaydi. Aniqlashtirilgan hisobot soliq toʻlash muddatidan keyin taqdim etilsa, javobgarlikdan ozod etish ikki shart bir vaqtda bajarilganda mumkin: hisobot soliq organi soliqning kamayishiga olib kelgan holatlarni aniqlagani yoki soliq auditi tayinlangani haqida soliq toʻlovchi bilmasdan oldin taqdim etilgan boʻlishi va taqdim etishdan oldin yetishmayotgan soliq summasi tegishli penya bilan toʻlangan boʻlishi. Muayyan soliqlar boʻyicha tartib va muddatlarni aniqlashtirilgan deklaratsiya maqolasidan koʻring.

Tuzatishdagi odatiy xatolar

Koʻpincha toʻrt xil nosozlik uchraydi: asos hujjatisiz orqa sana bilan tuzatish; oʻtgan yil xatosini izohlarda ochib bermasdan joriy davrda tuzatish; bir registrda usullarni aralashtirish, bunda aylanma qoldiqlarga mos kelmaydi; soliqlar boʻyicha aniqlashtirilgan hisobotni unutish, yaʼni hisob tuzatilgan-u, deklaratsiya tuzatilmagan.

• Eski yozuvni almashtirmang, alohida yozuv bilan tuzating.
• Har bir tuzatish yozuvida asos hujjati va masʼul shaxsning imzosi boʻlishi kerak.
• Tuzatishdan keyin aylanma-saldo qaydnomasini va soliq hisobotini solishtiring.
• Oʻtgan yillarning muhim xatolari uchun izohlarda ochib berish matnini oldindan tayyorlang.