Umidsiz debitorlik qarzini hisobdan chiqarish va shubhali qarzlar zaxirasi

Qarz qachon umidsiz hisoblanadi

Soliq solish maqsadlarida sud qarori bilan majburiyat bekor qilinishi, qarzdor bankrot deb topilishi, tugatilishi, vafot etishi yoki daʼvo muddati oʻtishi sababli bartaraf etib boʻlmaydigan qarz umidsiz deb hisoblanadi (SK 313-moddasi, birinchi qism). Roʻyxat yopiq: «qarzdor uzoq vaqtdan beri jim» yoki «pul yoʻq» mustaqil asos emas.

Vazirlar Mahkamasining 489-son qarori bilan tasdiqlangan QQS bazasini tuzatish tartibi toʻgʻrisidagi Nizom ham shu asoslarni rahbar buyrugʻini chiqarish sabablari sifatida takrorlaydi: majburiyatni bekor qilgan sud qarori, bankrotlik va tugatish hujjatlari, jismoniy shaxs qarzdorning vafoti, daʼvo muddatining oʻtishi.

• majburiyatni bekor qilgan sud qarori;
• qarzdorning bankrotligi (iqtisodiy sudning tugatish ishi yakunlanganligi toʻgʻrisidagi ajrimi);
• qarzdorning tugatilishi — tugatish boʻyicha yakuniy hisobot;
• qarzdor jismoniy shaxsning vafoti;
• daʼvo muddatining oʻtishi.

Daʼvo muddati: eng koʻp uchraydigan asos

Daʼvo qilishning umumiy muddati uch yil (FK 150-moddasi). Savdo qarzlarining aksariyati uchun aynan shu muddatning oʻtishi hisobdan chiqarish asosiga aylanadi. Muddatning boshlanishi va uzilishlari shartnoma hamda yozishmalar boʻyicha tekshiriladi, shuning uchun avvalo muddat aslida qaysi sanadan oʻtayotganini aniqlang.

Muhim jihat: sud daʼvo muddatini faqat nizoda ishtirok etuvchi tomonning sud qaror chiqarguniga qadar qilgan arizasi boʻyicha qoʻllaydi (FK 153-moddasi). Buxgalteriya uchun bu hisobda turgan sananing oʻzi hech narsani isbotlamasligini bildiradi — qarz paydo boʻlganini ham, muddat qaysi sanadan hisoblanishini ham tasdiqlovchi hujjatlar kerak.

Hisobdan chiqarish uchun hujjatlar

489-son qarorga ilova Nizom umidsiz qarzni hisobdan chiqarish uchun nimalar yigʻilishi kerakligini sanab oʻtadi. Toʻplam qarzning oʻzini ham, uning qaytarilmaganini ham tasdiqlaydi:

Bundan tashqari, soliq toʻlovchida qarz yuzaga kelgan operatsiya boʻyicha birlamchi hujjatlar ham boʻlishi mumkin. Toʻplamni har bir debitor boʻyicha yagona ish sifatida saqlang: tekshiruvda soliq organi aynan «asos + hujjatlar + buyruq + hisobotda aks ettirish» bogʻlamiga qaraydi.

Nizomga koʻra soliq maqsadlari uchun hisobdan chiqarish mezonlari hisob siyosatida belgilanadi — u yerda inventarizatsiya tartibini, muddatlarni va masʼullarni qayd eting.

• toʻlov muddati aniq belgilangan shartnoma;
• tovarlar yoki xizmatlar yetkazilganini tasdiqlovchi hisobvaraq-fakturalar va dalolatnomalar;
• toʻlov hujjatlari hamda qarz qaytarilmaganini tasdiqlovchi inventarizatsiya hisoboti;
• umidsiz debitorlik qarzini hisobdan chiqarish haqida rahbarning buyrugʻi.

Umidsiz deb topib boʻlmaydigan qarzlar

Nizom qarz umidsiz deb topilmaydigan hollarni toʻgʻridan-toʻgʻri koʻrsatadi: hujjatlar bilan tasdiqlanmagan qarz va kafillik olingan (kafolatli) qarz. Kafil boʻlsa, avvalo talabni unga qoʻying.

Alohida xavf — harakatsizlik tufayli muddatni oʻtkazib yuborish. Nizom, shuningdek, daʼvo muddati davomida kreditor qarzni undirish choralarini uzoq vaqt koʻrmagan qarzlarni ham istisno qiladi. Amaliy xulosa: daʼvo-talab ishini daʼvo muddati oʻtgandan keyin emas, oldin yuritish va rasmiylashtirish kerak.

Soliq oqibatlari: foyda soligʻi va QQS

Soliq toʻlovchi oldingi davrlarda soliq solinadigan daromad olish bilan bogʻliq umidsiz qarzlarni ayirib tashlashga haqli, biroq faqat qarz hisobdan chiqarilgan va buxgalteriya hisobotida aks ettirilgan taqdirdagina (SK 313-moddasi). Qarz rasmiylashtirilmagan va oʻtkazilmagan boʻlsa, ayirib tashlash yoʻq.

Shartli raqamlardagi misol: kompaniya 10 mln soʻmlik tovar joʻnatdi, daromad tan olinib soliqqa tortilgan, xaridor esa tugatildi. Hujjatlar rasmiylashtirilib, qarz hisobdan chiqarilgach, 10 mln soʻmni ayirma sifatida hisobga olish mumkin. Misolda soliq stavkalari keltirilmagan — hisobdan chiqarilgan sanada amalda boʻlganlar boʻyicha hisoblang.

Tovarlar (xizmatlar) uchun toʻlov boʻyicha qarz umidsiz boʻlsa, QQS soliq bazasi tuzatiladi (SK 257-moddasi), tartib 489-son qaror bilan tasdiqlangan. Tuzatishni QQS toʻlovchisi sifatida roʻyxatda turgan toʻlovchi kiritadi. Shartnoma boʻyicha hisoblangan jarima va penya tuzatish summasiga kiritilmaydi. Tuzatish bazani bir yillik muddat doirasida, kafolat muddati belgilangan tovarlar boʻyicha esa kafolat muddati doirasida kamaytiradi yoki koʻpaytiradi.

Shubhali qarzlar zaxirasi va hisobdan chiqarish bir narsa emas

Zaxira — hisobga olish bahosi: toʻlanishiga shubha boʻlgan debitorlik qarzining bir qismini buxgalteriya hisobida oldindan xarajat sifatida tan olasiz. Hisobdan chiqarish esa huquqiy asoslar paydo boʻlgach qarzni yakuniy chiqarib tashlashdir. Bu turli hujjatlar bilan turli tartiblardir.

489-son qarorga ilova Nizomda umidsiz qarzlarga toʻlanishi shubhali qarzlarni hisobdan chiqarishdan koʻrilgan zararlar ham kiritilgan, biroq SK 313-moddasi boʻyicha ayirma hisobdan chiqarish faktiga va hisobotda aks ettirishga bogʻlangan. Zaxiraning oʻzini ayirib tashlash haqida alohida norma biz foydalangan birlamchi manbalarda topilmadi, shuning uchun aktlarning amaldagi tahriri va hisob siyosatingizni tekshirmasdan zaxira yaratishdan soliq samarasini kutmang.

Zaxira shakllantirish tartibi, usuli (kechikish muddati yoki kontragentlar boʻyicha) va undan foydalanish vaqtini hisob siyosatida qayd eting hamda qoʻllanayotgan standart — BHMS yoki MHXS bilan solishtiring.

Odatiy xatolar

Qarz rahbar buyrugʻisiz va inventarizatsiyasiz hisobdan chiqariladi; zaxira hisobdan chiqarish bilan aralashtirilib, zaxira boʻyicha ayirma hisoblanadi; kafillik borligi tekshirilmaydi; qarzning oʻzi shartnoma, dalolatnoma va hisobvaraq-fakturalar bilan tasdiqlanmaydi; QQS tuzatishi va uning bir yillik muddati unutiladi.

Hisobdan chiqarish katta summalarga yoki bir necha davrga tegsa, butun toʻplamni oldindan tekshirib oling — tekshiruvda asos yoʻqligini tushuntirishdan koʻra bu arzonroq.