Oʻzbekistonda xorijiy xodim: ish ruxsatnomasi va soliqlar

1-qadam. Mehnat faoliyatiga huquqni tasdiqlash

Mehnat kodeksi xorijiy fuqarolarni ikki guruhga ajratadi. Mamlakatda doimiy yashaydigan va yashash guvohnomasiga ega boʻlganlarga mehnat qonunchiligining umumiy normalari qoʻllanadi. Ish maqsadida kirgan va yashash guvohnomasiga ega boʻlmaganlarga qonun alohida bobda nazarda tutilgan xususiyatlar bilan qoʻllanadi.

Ikkinchi guruh uchun qoida qatʼiy: qonunchilikda nazarda tutilgan hollar bundan mustasno, mehnat faoliyati bilan faqat mehnat faoliyatiga huquqni tasdiqlash asosida shugʻullanish mumkin. Ish beruvchi mehnat shartnomasini faqat shunday tasdiq mavjud boʻlganda tuzishga haqli. Uni berish tartibini Vazirlar Mahkamasi belgilaydi, shuning uchun ariza berishdan oldin maxsus elektron tizim orqali ruxsat beruvchi hujjatlar berish boʻyicha amaldagi nizomni tekshiring.

Xodimni rasmiylashtirish uchun quyidagilar kerak boʻladi:

• shaxs qaysi guruhga kirishini aniqlash: yashash guvohnomasi bormi;
• yoshi oʻn sakkizdan kam emasligiga ishonch hosil qilish — bu ish maqsadida kirgan xorijiy fuqaroni ishga qabul qilish sharti;
• mehnat faoliyatiga huquqni tasdiqlashni olish va shundan keyingina mehnat shartnomasini imzolash;
• tasdiq muddatini kadrlar hisobida qayd etish, muddat tugashini oʻtkazib yubormaslik uchun.

2-qadam. Mehnat shartnomasi va uning muddati

Qonun bilan tasdiq talab qilinsa, xorijiy xodim bilan mehnat shartnomasining muddati tasdiq amal qilish muddatidan oshmasligi kerak. Shuning uchun tasdiq asosida ishlayotgan xorijiy fuqaro bilan muddatsiz shartnoma tuzish — tipik xato: shartnomani hujjat muddatidan oshmaydigan muddatga rasmiylashtirish lozim.

Agar shaxs oʻrindoshlik asosida ishlamoqchi boʻlsa, unga mehnat faoliyatiga huquqning alohida tasdigʻi kerak. Istisno yuqori malakali va malakali mutaxassislar uchun: ular tasdiqni olmasdan oʻrindoshlik asosida ishlashi mumkin. Bu toifaga kiritish mezonlarini Vazirlar Mahkamasi belgilaydi.

Hujjat tugaganda yoki bekor qilinganda nima boʻladi

Tasdiq muddatining tugashi mehnat shartnomasini bekor qilishning mustaqil asosidir. Shartnoma tasdiq muddati tugagan kuni bekor qilinadi. Tasdiq bekor qilinganda shartnoma ish beruvchi Tashqi mehnat migratsiyasi agentligining tegishli xabarnomasini olgan kuni bekor qilinadi.

Amaliy xulosa: kadrlar xizmatida har bir xorijiy fuqaro boʻyicha muddatlar kalendarini yuriting va xabarnomalarni qabul qilish uchun masʼul shaxsni belgilang. Shartnoma bekor qilingan sanadan keyin toʻlovlarni davom ettirish va shaxsni ishga qoʻyish kompaniya uchun toʻgʻridan-toʻgʻri xavf.

Yuqori malakali va malakali mutaxassislar uchun qonun alohida tartibni nazarda tutadi. Tasdiq ularning xohishiga koʻra berilgan kundan boshlab uch yilgacha muddatga beriladi, uzaytirishlar soni cheklanmagan, ammo har gal uch yildan oshmaydi. Shartnoma muddatidan oldin bekor qilinsa, bunday mutaxassis oʻttiz ish kuni davomida boshqa ish qidirishga haqli, bu davrda avval berilgan hujjatlar kuchda qoladi.

Soliq maqomi: rezident yoki norezident

Jismoniy shaxslar, maqom aniqlanayotgan soliq davrida boshlanadigan yoki tugaydigan istalgan ketma-ket oʻn ikki oylik davr ichida Oʻzbekistonda jami 183 kalendar kundan ortiq boʻlsa, soliq rezidenti hisoblanadi. Qolgan barcha jismoniy shaxslar norezident hisoblanadi. Bunda fuqarolik ahamiyatga ega emas.

Muhim nuanslar bor. Shaxs uzoq muddatli mehnat shartnomasi yoki shartlar bajarilishini tasdiqlovchi boshqa hujjatni taqdim etsa, uni oʻn ikki oy tugamasdan ariza asosida rezident deb topish mumkin. Diplomatlar va xalqaro tashkilot xodimlarining kunlari hisobga olinmaydi. Kirish va chiqish kunlari chegara kesib oʻtilganlik belgilari boʻyicha aniqlanadi; agar ular bilan aniq tasavvur hosil boʻlmasa, jismoniy shaxs tasdiqlovchi hujjatlarni taqdim etadi, ular orasida vaqtincha yashashga ruxsatnoma nomi keltirilgan.

Ish beruvchi uchun bu shuni anglatadiki, ish boshlangan dastlabki oylarda shaxs, odatda, hali norezident: 183 kun toʻlmagan. Maqomni yil davomida kuzatib borish kerak.

Xorijiy fuqaro maoshidan JShDS: stavka va ushlab qolish tartibi

Norezidentning Oʻzbekistondagi manbalardan mehnat shartnomalari va fuqarolik-huquqiy shartnomalar boʻyicha olgan daromadlari 12 foiz stavkada soliqqa tortiladi. Rezidentlar uchun asosiy stavka ham 12 foiz. Shu sababli maoshda rezident va norezident stavkasi bir xil, farqlar daromadning boshqa turlarida va qayta hisob-kitob tartibida namoyon boʻladi.

Soliqni soliq agentlari hisoblaydi, ushlab qoladi va oʻtkazadi. Ularga daromad toʻlaydigan Oʻzbekiston yuridik shaxslari va yakka tartibdagi tadbirkorlar kiradi. Soliq ushlab qolinmagan boʻlsa, agent ushlab qolinmagan soliq summasini va unga bogʻliq penyani budjetga kiritishi shart. Norezidentlarning mamlakatdagi manbalardan olgan daromadlarini soliqqa tortishni soliq agentlari soliq bazasi va belgilangan stavkadan kelib chiqib amalga oshiradi.

Shartli sonlarda misol (haqiqiy xodim maʼlumotlari emas): oyiga 10 000 000 soʻm hisoblangan. 12 foiz stavkada soliq 1 200 000 soʻmni tashkil etadi. Hisob-kitob yil boshidan boshlab daromad hisoblanishi bilan oylik oshib boruvchi yakun bilan yuritiladi.

Soliq daromad toʻlanishi bilan bir vaqtda, ammo hisobot topshirish muddatidan kechiktirmay toʻlanadi. Soliq agentlari hisobotni har oy hisobot davridan keyingi oyning oʻn beshinchi kunidan kechiktirmay, yil yakunlari boʻyicha esa keyingi yilning 15 fevralidan kechiktirmay topshiradi.

Qayta hisob-kitob: xodim rezident boʻlib qolganda

Agar soliq davri ichida xorijiy fuqaro kerakli kunlarni toʻplab, rezident maqomini olsa, u shu davrda norezident sifatida toʻlangan soliqni qayta hisoblash va qaytarishni talab qilishga haqli. Qaytarishni soliq organi yillik yalpi daromad toʻgʻrisidagi deklaratsiya topshirilganda amalga oshiradi, unga rezident maqomini tasdiqlovchi hujjatlar ilova qilinadi.

Soliq hisobi registrlarida agent soliq toʻlovchi maqomini, soliq ushlab qolingan va toʻlangan sanalarni aks ettirishi shart. Xorijiy fuqarolar uchun bu xodim kartochkasida maqom boʻlishi va uni yangilab turish kerakligini bildiradi.

Tipik xatolar: mehnat faoliyatiga huquqni tasdiqlovchi hujjatsiz shartnoma, tasdiq muddatidan uzoq muddatga shartnoma, boʻlish kunlarini nazorat qilmaslik, soliq registrlarida maqomni belgilamaslik.