Balansdan tashqari schyotlar: ijaradagi asosiy vositalar, masʼul saqlashdagi TMZ va kafolatlar

Balansdan tashqari hisob nima va u qanday tizimda yuritiladi

Hisobvaraqlar rejasida balansdan tashqari schyotlarga alohida — beshinchi — bob ajratilgan. Ular tashkilotga tegishli boʻlmagan, lekin vaqtincha foydalanishda yoki ixtiyorida turgan qiymatliklar (operativ ijara shartnomasi boʻyicha olingan asosiy vositalar, masʼul saqlashga va qayta ishlashga qabul qilingan moddiy qiymatliklar va boshqalar), shuningdek shartli huquq va majburiyatlar haqidagi maʼlumotni umumlashtirish uchun ishlatiladi.

Muhim xususiyat: bu schyotlarda hisob oddiy tizim boʻyicha yuritiladi. Demak, operatsiyaga mos keluvchi schyot yoʻq — bitta schyotdagi qoldiq oshiriladi yoki kamaytiriladi. Qoldiq balansga kirmaydi, lekin analitik hisob aniq buyumni, uning egasini va saqlash joyini aytib berishi kerak.

Boshqaning mol-mulki sizda: 001–005 schyotlar

Bu beshta schyot «biz nimani saqlaymiz, lekin egasi emasmiz» degan savolga javob beradi.

001-schyot — operativ ijaraga olingan asosiy vositalar. Ular shartnomada koʻrsatilgan bahoda yuritiladi. Analitik hisob ijaraga beruvchilar boʻyicha va har bir obyekt boʻyicha olib boriladi, kartochkada ijaraga beruvchining inventar raqamini saqlagan maʼqul. BHMS 6 boʻyicha bunday obyekt ijarachining balansida koʻrsatilmaydi — aks holda aktivlar oshib ketadi va boshqaning mulkiga eskirish hisoblanadi.

002-schyot — masʼul saqlashga qabul qilingan tovar-moddiy zaxiralar. Baho qabul qilish-topshirish dalolatnomasi yoki hisobvaraq-fakturada koʻrsatilgan narxlarda olinadi, analitik hisob tashkilotlar, turlar, navlar va saqlash joylari boʻyicha yuritiladi. Masalan, sotuv rasmiylashtirilgunga qadar omboringizda turgan yetkazib beruvchining tovari shu yerda hisobga olinadi.

003-schyot — qayta ishlashga qabul qilingan materiallar (buyurtmachining xomashyosi). Baho shartnomadagi narxlarda. Qayta ishlash xarajatlari bu yerga kirmaydi — ular xarajat schyotlariga olib boriladi. Analitik hisob buyurtmachilar, material turlari va navlari hamda saqlash joylari boʻyicha yuritiladi.

004-schyot — vositachilik shartnomasi boʻyicha qabul qilingan tovarlar. Undan komissioner tashkilotlar foydalanadi, analitik hisob tovar turlari va komitentlar boʻyicha yuritiladi.

005-schyot — oʻrnatish uchun qabul qilingan uskunalar. Undan pudratchi tashkilotlar foydalanadi, analitik hisob alohida obyektlar yoki agregatlar boʻyicha yuritiladi.

Blanklar va hisobdan chiqarilgan qarz: 006 va 007 schyotlar

006-schyot — qatʼiy hisobdagi blanklar: kvitansiya daftarchalari, guvohnoma blanklari, diplomlar, abonementlar, talonlar, tovarlarni kuzatib boruvchi hujjat varaqlari. Qatʼiy hisobdagi blanklarga kiritiladigan hujjatlar roʻyxati, ularni saqlash va foydalanish tartibini tashkilotning oʻzi belgilaydi, shuning uchun uni buyruq yoki hisob siyosatida mustahkamlab qoʻying. Blanklar shartli baholarda hisobga olinadi, analitik hisob har bir turi va saqlash joyi boʻyicha yuritiladi.

007-schyot qarzdorning toʻlovga qobiliyatsizligi tufayli zararga hisobdan chiqarilgan qarzni koʻzdan qochirmaslik uchun kerak. Qarz hisobdan chiqarilgan paytdan boshlab besh yil davomida balansdan tashqari schyotda saqlanadi — qarzdorning mulkiy holati oʻzgarsa, undirish imkoniyatini kuzatish uchun. Pul baribir kelib tushsa, u pul mablagʻlari schyotlari debetida 9390 «Boshqa operatsion daromadlar» bilan bogʻlangan holda aks ettiriladi va bir vaqtda 007-schyot kreditlanadi. Analitik hisob har bir qarzdor boʻyicha yuritiladi.

Taʼminot, ijara, ssuda, oddiy shirkat: 008–011, 015, 016 schyotlar

008 va 009 schyotlar — majburiyat va toʻlovlarni taʼminlash: 008 olingan kafolatlar uchun, 009 berilgan kafolatlar uchun. Kafolatda summa koʻrsatilmagan boʻlsa, buxgalteriya hisobida u shartnoma shartlaridan kelib chiqib aniqlanadi. Taʼminot summasi qarzlar qoplanishi doirasida hisobdan chiqariladi, analitik hisob har bir taʼminot boʻyicha yuritiladi.

010-schyot — moliyaviy ijara shartnomasi boʻyicha berilgan asosiy vositalar. Ularni ijara muddati tugaganda egasiga qaytarilganda, boshqa sabablarga koʻra qaytarib olinganda yoki shartnoma muddati tugagach ijarachi sotib olgan paytdan boshlab hisobdan chiqariladi.

011-schyot — ssuda shartnomasi boʻyicha olingan mulk. Obyekt shartnoma muddati tugashi bilan egasiga qaytarilganda hisobdan chiqariladi, analitik hisob mulkning har bir obyekti boʻyicha yuritiladi.

015-schyot — oddiy shirkat (birgalikdagi faoliyat) shartnomasi boʻyicha olingan mol-mulk: u ishtirokchilarga tegishli, lekin umumiy ishni yuritish uchun ishonchli vakilda turadi. Egasiga qaytarilganda hisobdan chiqariladi.

016-schyot — foydalanish huquqi boʻyicha olingan nomoddiy aktivlar, masalan, litsenziya shartnomasi asosida tovar belgisi yoki dasturdan foydalanish huquqi. Huquqni olish schyot debetida aks ettiriladi, baho shartnomada qabul qilingan narxda, huquq qaytarilganda schyot kreditlanadi.

Soliq schyotlari va inventar: 012, 013, 014

012-schyotda joriy davrdagi soliq solinadigan bazaga kiritilgan, ammo keyingi davrlarda soliq solinadigan foydadan chegiriladigan xarajatlar aks ettiriladi. Analitik hisob xarajatlar, ularning miqdori va chegirilish muddati haqida maʼlumot berishi kerak.

013-schyot «Vaqtinchalik soliq va bojxona imtiyozlari (turlari boʻyicha)» vaqtinchalik soliq solishdan ozod etilgan boʻshagan mablagʻlar haqida maʼlumotni umumlashtiradi. Imtiyozlar boʻyicha hisoblangan summa «Moliyaviy natijalar toʻgʻrisidagi hisobot»da aks ettirilmaydi va moliyaviy natijaga taʼsir etmaydi. Imtiyoz muddati tugagach summa schyotdan hisobdan chiqariladi, maʼlumotni esa tashkilotda yana 5 yil saqlash lozim.

014-schyot — foydalanishdagi inventar va xoʻjalik jihozlari. Foydalanishga berilganda ularning qiymati toʻliq ishlab chiqarish xarajatlari yoki davr xarajatlariga olib boriladi, saqlanishini nazorat qilish esa shu schyot orqali taʼminlanadi: analitik hisob foydalanuvchilar va sex omborlari boʻyicha yuritiladi, hisobdan chiqarish rasmiylashtirilgan dalolatnoma asosida amalga oshiriladi.

Hisob misoli (shartli raqamlar)

Shartli misol: kompaniya operativ ijara shartnomasi boʻyicha stanok oladi, shartnomada uning qiymati 80 000 000 soʻm deb koʻrsatilgan. Qabul qilish-topshirish dalolatnomasi boʻyicha olinganda 001-schyotda 80 000 000 soʻmlik yozuv paydo boʻladi, analitik hisob «ijaraga beruvchi — ijaraga beruvchining inventar raqami» boʻyicha yuritiladi. Stanok balansda turmaydi, eskirish hisoblanmaydi. Shartnoma tugagach stanok qaytariladi va 001-schyot 80 000 000 soʻmga kamaytiriladi. Raqamlar shartli va faqat tartibni koʻrsatish uchun keltirilgan.

Tipik xatolar

• boshqaning mol-mulki amalda qabul qilingan, ammo dalolatnoma va baho rasmiylashtirilmagan;
• operativ ijaraga olingan obyekt balansga qoʻyilgan va unga eskirish hisoblangan;
• analitik hisob egasi, obyekti va saqlash joyiga bogʻlanmagan holda umumiy yuritilgan;
• qaytarilgan mol-mulk schyotdan chiqarilmagan, natijada balansdan tashqari qoldiqlar inventarizatsiyadan farq qiladi;
• zararga hisobdan chiqarilgan qarz 007-schyotga qoʻyilmagan, undirishni nazorat qilish yoʻqolgan;
• 013-schyotdagi imtiyozlar maʼlumoti saqlash muddati davomida saqlanmagan;
• hisob siyosati va ichki qoʻllanmalarda avvalgi tahrirdagi 001–011 roʻyxati qolgan, amaldagi reja esa 016 gacha.